کمای دیابتی چیست؟ علل، علائم، خطرات و مدیریت یکی از جدی‌ترین اورژانس‌های دیابت

کمای دیابتی چیست؟

کمای دیابتی وضعیتی است که فرد مبتلا به دیابت به دلیل افت شدید قند خون یا افزایش بسیار زیاد آن دچار بیهوشی می‌شود. این حالت می‌تواند ناشی از موارد زیر باشد:

• کتواسیدوز دیابتی (DKA): عارضه ای حاد و خطرناک که معمولا به دنبال افزایش قند خون و کمبود انسولین رخ میدهد
• سندرم هیپراسمولار هیپرگلیسمیک (HHS): عارضه ای خطرناک که معمولا به دنبال افزایش قند خون در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 رخ میدهد
• هیپوگلیسمی شدید یا افت شدید قند خون : عارضه ای حاد و اورژانسی که به دنبال کمبود گلوکز کافی برای مصرف سلول ها (به ویژه مغز) رخ میدهد

در این شرایط، اگر درمان سریع انجام نشود، این وضعیت می‌تواند منجر به آسیب دائمی مغز یا مرگ شود.

انواع کمای دیابتی

1. کمای ناشی از هیپوگلیسمی یا افت شدید قند خون

زمانی رخ می‌دهد که قند خون بیش از حد پایین بیاید. همانطور که میدانیم، اصلی ترین ماده مورد نیاز مغز برای عملکرد دقیق، گلوکز است؛ مغز در صورت پایین رفتن بیش از حد قند خون، سوخت کافی دریافت نکرده و عملکرد طبیعی آن دچار اختلال جدی میشود.

2. کتواسیدوز دیابتی  (DKA)

این حالت بیشتر در دیابت نوع 1 دیده می‌شود و ناشی از کمبود شدید انسولین است. در این حالت، بدن برای تامین انرژی مورد نیاز بدن، اقدام به سوزاندن چربی میکند که منجر به تولید کتون و اسیدی شدن خون میشود.

3. سندرم هیپراسمولار  (HHS)

این مورد بیشتر در دیابت نوع 2 اتفاق میفتد و با قند بسیار بالا و کم‌آبی شدید همراه است.

در نظر داشته باشید، تمام انواع کمای دیابتی نیاز به دریافت درمانهای تهاجمی مانند تزریقات وریدی در سریع ترین زمان ممکن، براساس نظر پزشک مربوطه دارد.

چرا کمای دیابتی اتفاق می‌افتد؟

کمای دیابتی، همانطور که از اسم آن پیداست، در شرایطی رخ میدهد که کنترل دیابت به شکل قابل توجهی از دست خارج شده و افت یا افزایش شدید قند خون، رخ داده باشد.

عوامل اصلی کمای دیابتی عبارتند از:

• کنترل نامناسب دیابت: (عدم توجه به روند صعودی یا نزولی قند خون و اندازه گیری نامنظم قند در شرایط ناپایدار)
• مصرف نکردن انسولین: که باعث افزایش شدید قندخون می‌شود. انسولین، هورمونی حیاتی برای دریافت گلوکز لازم در بدن است و مصرف اشتباه یا عدم مصرف آن میتواند روند صعودی قند خون را به سرعت افزایش دهد. توجه داشته باشید استفاده بیش از اندازه از انسولین نیز میتواند سبب افت شدید قند خون گردد.
• مصرف اشتباه دارو: برخی داروها ممکن است میزان قند خون را بصورت ناگهانی افزایش یا کاهش داده و عدم اندازه گیری به موقع و منظم قند خون، میتواند باعث بروز عوارض دیابت و در نهایت، کمای دیابتی شود.
• بیماری یا عفونت: میتواند باعث عدم تعادل قند خون در بدن شود. در دیابت نوع 1، عفونت ها باید بشدت جدی گرفته شده و با مشورت پزشک، سریعا نسبت به رفع آنها اقدام کرد. همچنین، عفونت‌ها یکی از مهم‌ترین محرک‌های بروز DKA هستند.
•  استرس فیزیولوژیک: میتواند به واسطه ترشح هورمون کورتیزول، باعث بالا رفتن سریع قند خون شود. اگر سبک زندگی پر استرسی دارید و به ویژه مبتلا به دیابت نوع 2 هستید، فراموش نکنید که شرایط استرسی همواره باید همراه با اندازه گیری منظم قند خون باشد.
• جراحی :داروهای بیهوشی میتوانند باعث نوسانات شدید قند خون شود. چنانچه نیاز به جراحی در افراد مبتلا به دیابت وجود داشته باشد، حتما باید موضوع را با پزشک خود مطرح کنند. همچنین، پس از عمل جراحی، احتمال بروز عفونت در بدن وجود دارد و استفاده از برخی آنتی بیوتیک ها میتوانند باعث نوسانات قند خون شوند. معمولا پس از عمل جراحی، نیاز به تنظیم مجدد داروهای کنترل کننده دیابت وجود دارد و باید قند خون را به صورت منظم اندازه گیری کرد.
• تروما های روانی در افراد ممکن است ایجاد تعادل در قند خون را با مشکل مواجه کند. یادآوری خاطرات دردناک، آسیب های روانی مانند PTSD، یا مشکلات روانی و از دست رفتن آرامش میتواند بر روی تغییرات قند خون افراد مبتلا به دیابت تاثیر مستقیم داشته باشد.
• کم‌آبی شدید به شکل مستقیم بر افراد مبتلا به دیابت تاثیرگذار است. هر چقدر بدن با کم آبی بیشتری روبرو شود، میزان قند خون در بدن افزایش یافته و مراقبت های لازم را با مشکل مواجه می‌کند. نوشیدن آب به مقدار لازم برای هیدراته کردن بدن، برای افراد مبتلا به دیابت فاکتور بسیار مهم و حیاتی بشمار میرود.

مکانیسم فیزیولوژیک کمای دیابتی

برای درک بهتر کمای دیابتی، لازم است واکنش های فیزیولوژیک و طبیعی بدن را در زمان تغییرات قند بهتر بدانیم تا بفهمیم که دلایل بروز کما چیست.

در شرایط قند بالا:

• انسولین کافی وجود ندارد در نتیجه گلوکز به مصرف سلول‌ها نمی‌رسد و قند خون افزایش پیدا میکند.
• برای ایجاد انرژی مورد نیاز، بدن چربی می‌سوزاند و به دنبال آن کتون تولید شده و خون اسیدی میگردد که در نهایت با آسیب های مغزی و یا کمای دیابتی همراه است.

در شرایط قند پایین:

• گلوکز کافی به مغز نمی‌رسد چرا که گلوکز به میزان لازم در خون وجود ندارد.
• عملکرد سیستم عصبی دچار اختلال های جدی میشود. در نتیجه عملکرد ناقص مغز، علائم هشداردهنده آن فعال شده و مغز برای حفظ بقا به حالت کما میرود.

علائم هشدار قبل از کما

با وجود اینکه کمای دیابتی، وضعیتی اورژانسی است و به مرگ و زندگی وابسته است، اما پیش از بروز آن معمولا علائمی از احتمال بروز آن رخ میدهد. این علائم با علامت های قند بالاتر از محدوده مورد نظر یا بسیار پایین معمولا مشترک هستند و اگر به موقع نسبت به تغییر وضعیت اقدام نشود، کمای دیابتی رخ خواهد داد.

علائم قندخون بالا:

• تشنگی شدید اگر فرد مبتلا به دیابت به طور ناگهانی احساس تشنگی مفرط داشت، اولین قدم نوشیدن آب کافی و اندازه گیری سریع قند خون است تا از میزان قند خون خود اطمینان حاصل کند.
• تکرر ادرار اگر ناگهانی شکل گرفته باشد، باید سریعا نسبت به اندازه گیری قند خون اقدام کرد. اگر شرایط نرمال بنظر میرسید، باید سراغ سایر موارد احتمالی مانند وجود عفونت ادراری یا اختلالات کلیوی رفت.
• خستگی بدون دلیل و معمولا به شکل مفرط، میتواند نشانه قند بالای خون باشد. معمولا در سنین بالاتر، نسبت به بروز خستگی، کمتر واکنش نشان داده میشود در حالیکه بروز ناگهانی آن، نشانه خوبی نیست و باید قند خون مورد بررسی قرار گیرد.
• گیجی یا سرگیجه و یا حتی حواس پرتی، ممکن است به دلیل افزایش قند خون بروز پیدا کرده باشد. در سنین بالا، ممکن است این علامت را عادی ببینند اما اگر ابتلا به دیابت وجود دارد، بررسی قند خون، اولین اقدام مهم و حیاتی است.
• تنفس سریع می‌تواند نشانه افزایش بی رویه قند خون باشد. اگر حتی سابقه تنفس سریع را به دلایلی مثل حمله های عصبی دارید، باز هم ریسک نکنید و قند خون را اندازه گیری کنید.

علائم قندخون پایین:

• لرزش در اندام ها، همراه با احساس ضعف شدید میتواند نشانه ای از افت شدید قند خون باشد.
• تعریق ناگهانی یکی از مهمترین علائم افت قند خون است.
• اضطراب در شرایطی میتواند باعث افت قند خون شود.
• تاری دید یکی از شایع ترین علائم افت قند خون است که میتواند همراه با سایر علائم بروز پیدا کند. معمولا تاری دید با علائمی مانند سرگیجه همراه میشود.
• ضعف شدید معمولا نشانه افت قند خون است که باید در اسرع وقت نسبت به اصلاح وضعیت اقدام کرد. ضعف در سنین بالا، ممکن است عوارض دیگری مانند سقوط و شکستگی را نیز بهمراه داشته باشد.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

این گروه از افراد، ممکن است بیشترین احتمال بروز کمای دیابتی را داشته باشند. همانطور که در جدول میبینید، به دلیل حساسیت های هر گروه، ممکن است علائم اولیه بروز افت یا افزایش قند خون نادیده گرفته شود اما برای پیشگیری از هرگونه خطر احتمالی، توصیه میشود در اسرع وقت نسبت به اندازه گیری قند خون خود اقدام کنید.

ریسک کمای دیابتی در سنین مختلف

گروههای مختلف سنی، ممکن است ریسک های متفاوتی را در زمینه کمای دیابتی داشته باشند. این میزان ریسک، با توجه به وضعیت آنها ممکن است کم و زیاد شود.

کودکان مبتلا به دیابت نوع یک، به دلیل وجود ریسک DKA در شروع تشخیص، ریسک بالایی را دارند.

جوانان به دلیل استرس و سبک زندگی ممکن است نوسانات قندی زیادی را تجربه کنند، هرچند که به دلیل وجود سلامتی عمومی و خودآگاهی از وضعیت تغییرات بدن، معمولا ریسک کمتری را برای کمای دیابتی دارند.

سالمندان به دلیل کم‌آبی شدید، مصرف داروهای متعدد، بیماری‌های زمینه ای، اختلال در سیستم حسی-حرکتی و عدم توجه به تغییرات بدنی و یا اشتباه گرفتن علائمی که به دلیل تغییرات قند خون رخ میدهد با علائم سایر بیماریها، ممکن است آگاهی کمتری نسبت به وضعیت خود داشته باشند.

نقش نوع دیابت در بروز کمای دیابتی

در دیابت نوع 1، معمولا افت قند خون شدید باعث بروز علائم و ایجاد کمای دیابتی میشود در حالی که در دیابت نوع 2، افزایش شدید قند خون معمولا منجر به سندرم هیپراسمولار هیپرگلیسمیک (HHS) میشود که ریسک کمای دیابتی را بالا میبرد.

باید در نظر داشت که در هر نوع دیابت، کنترل و حساسیت بیشتر باید روی کاهش یا افزایش شدید قند خون باشد. به ویژه با توجه به سن و سایر شرایط مبتلایان، باید مراقبت های متفاوتی از انواع دیابت در دستور کار تیم مراقبتی باشد.

عوارض کوتاه ‌مدت و بلند مدت ناشی از کمای دیابتی

کمای دیابتی معمولا با عوارض جدی همراه است.

عوارض کوتاه ‌مدت کمای دیابتی عبارتند از:

• بیهوشی پس از ریکاوری از کما، در مدت زمان های کوتاه بعد از بهبود، رخ میدهد.
• تشنج به دلیل آسیب های نورونی به مغز، ممکن است بعد از کما رخ دهد که در این شرایط، پزشک متخصص داروهای جلوگیری از تشنج را تجویز می‌کند.
• اختلال تنفسی که به واسطه آسیب به سیستم های عصبی رخ میدهد.

عوارض بلند مدت کمای دیابتی عبارتند از:

• آسیب مغزی و آسیب به ارگانهای بدن که به دلیل فشار وارد شده به مغز رخ میدهد. برخی از بخشهای مغز ممکن است دچار عوارض جدی شده باشند که طبق نظر پزشک، میتواند نیاز به بررسی بیشتری وجود داشته باشد.
• مشکلات شناختی و بروز مشکل در تشخیص افراد، میتواند فرد را با چالش های جدی روبرو کند. آسیب به بافت های مغزی، ممکن است بخش های ارتباطی مغز را دچار مشکل کرده باشد.
• افزایش خطر مرگ و یا سکته های مغزی، از عوارض بلند مدت کمای دیابتی هستند. معمولا پس از بازگشت از کما، مراجعه به پزشک متخصص مغز و اعصاب، از مهمترین اقداماتی است که باید انجام داد.

تشخیص پزشکی

برای تشخیص کمای دیابتی، معمولا مراحل و آزمایشات مختلفی مورد نیاز است. این بررسی ها عبارتند از:

• آزمایش قند خون برای بررسی سطح قند خون و اقدام برای بازگرداندن آن به محدوده هدف
• بررسی کتون و میزان اسیدی بودن خون
• آزمایش الکترولیت (اندازه گیری میزان مواد محلول در خون که برای متابولیسم بدن ضروری هستند)
• بررسی گازهای خونی

درمان کمای دیابتی

برای درمان کمای دیابتی، معمولا پزشکان به روشهای مختلفی اقدام میکنند:

• مایع درمانی برای جبران کم آبی بدن
• تزریق انسولین برای تنظیم و حفظ تعادل قند خون
• اصلاح الکترولیت برای بهبود عملکرد مغزی و بازگرداندن جریان های الکتریکی مورد نیاز مغز
• درمان عامل زمینه‌ای

اگر کمای دیابتی به دلیل افت شدید قند خون صورت گرفته باشد:

• تزریق گلوکز یا گلوکاگون برای جبران سریع سطح گلوکز بدن نیز مورد استفاده قرار میگیرد

پیشگیری از کمای دیابتی

همانطور که قبل تر اشاره کردیم، کمای دیابتی به دلایل مختلف رخ میدهد و بهترین اقداماتی که باید برای پیشگیری از آن انجام شود، با بررسی علت های احتمالی آن باید صورت گیرد.

اقدامات مهمی که باید برای پیشگیری از کمای دیابتی انجام داد، عبارتند از:

• پایش منظم قند خون: مبتلایان به دیابت، هیچوقت نباید از پایش منظم و مداوم قند خون غافل شوند. اندازه گیری سطح قند خون، امروزه لزوما نیازی به گلوکومتر (دستگاه تست قند خون) ندارد بلکه با استفاده از سنسور قند خون (CGM) قند در تمام طول شبانه‌روز به صورت مداوم پایش انجام می‌شود تا به محض بروز تغییرات مهم، فرد از آن آگاه شود.
• مصرف صحیح دارو یا انسولین: اگر از داروهای کنترل کننده دیابت استفاده میکنید، باید دوز تعیین شده توسط پزشک را دقیق رعایت کنید. هرگونه تغییر در دوز دارو یا انسولین، میتواند منجر به نوسانات قند خون شود.
• درمان سریع عفونت: اگر عفونتی در بدن وجود دارد، باید به سرعت و با رعایت اصول مراقبتی دیابت، طبق نظر پزشک، نسبت به درمان آن اقدام کرد یا از بروز آن جلوگیری کرد.
• آموزش اصول خود مراقبتی دیابت شاید یکی از مهمترین اقداماتی باشد که افراد باید به آن توجه کنند. علاوه بر شبکه درمان، بخش قابل توجهی از آموزش بر عهده خود افراد مبتلا به دیابت یا خانواده های آنهاست تا در صورت بروز هرگونه علائم بتوانند اقدامات لازم را انجام دهند.
• تغذیه منظم و دوری از مصرف خوراکی‌های غیرمجاز، میتواند نوسانات قند خون را تا حد قابل توجهی کنترل کند.
• ورزش سبک و منظم نیز میتواند به افزایش حساسیت به انسولین و کنترل قند خون کمک ویژه ای کند.

توصیه‌های عملی برای افراد مبتلا به دیابت و خانواده

این توصیه ها را جدی بگیرید:

• همیشه دستگاه تست قند را همراه خود داشته باشید.
• علائم هشدار را بشناسید و آنها را جدی بگیرید.
• در بیماری یا هنگام تب، تعداد دفعات اندازه گیری قند را بیشتر کنید.
• همواره کارت شناسایی دیابت را همراه خود داشته باشید.
• در اسرع وقت اطرافیان را نسبت به علائم هشدار، هوشیار کنید و به آن ها اطلاع رسانی کنید.