عوارض دیابت چیست؟ راهنمای جامع پیشگیری از خطرات کوتاه‌مدت و بلندمدت دیابت

عوارض دیابت چگونه ایجاد می‌شوند؟

دیابت فقط موضوع “قند بالا” نیست؛ قند خون بالا در طول زمان به رگ‌های خونی و اعصاب آسیب می‌زند و این همان دلیلی است که عوارض را ایجاد می‌کند. عوارض مختلفی که به واسطه آسیب به عروق یا سیستم اعصاب وارد میشوند، میتوانند در میان مدت اثرات مخربی بر سلامتی افراد داشته باشد.

دو دسته اصلی عوارض دیابت

عوارض میکرو واسکولار (Microvascular) یا آسیب های ریز عروقی

آسیب به رگ های کوچک معمولا به عوارض زیر منتهی میشود:

• رتینوپاتی (آسیب چشم و کاهش بینایی)
• نفروپاتی (آسیب کلیه)
• نوروپاتی (آسیب اعصاب و بی‌حسی به ویژه در پا)

CDC  یا مرکز پیشگیری و درمان بیماری ها اذعان میکند که قند بالا می‌تواند به چشم، کلیه، اعصاب و پا آسیب بزند و موجب عفونت و یا حتی قطع عضو شود. در نتیجه عوارض آسیب به رگ های کوچک باید جدی گرفته شود.

عوارض ماکروواسکولار (Macrovascular) یا آسیب به عروق بزرگ

این آسیب ها به معنای ایجاد مشکل در رگ های بزرگ است که معمولا به اختلالات و بیماری های زیر منتهی میشود:

• سکته قلبی
• نارسایی قلبی و ایجاد اختلال در کارکرد قلب
• تنگی عروق اندام‌ها

NIDDK یا انجمن ملی دیابت، تاکید می‌کند که در بسیاری افراد مبتلا به دیابت، خطر اصلی مرگ و میر، بیماری قلبی-عروقی است که به دلیل عدم توجه به آسیب های وارد شده در طی زمان به رگ های بزرگ و اصلی، بیماریهای منتهی به مرگ به وقوع میپیوندد.

عوارض کوتاه‌مدت دیابت (خطرات فوری و اورژانسی)

عوارض کوتاه مدت دیابت در مدت زمان بسیار کوتاهی(طی چند ساعت) در بدن ایجاد می‌شوند. این عوارض، در صورت نادیده گرفته شدن یا عدم توجه کافی، میتواند به مشکلات جدی و حتی مرگ منجر شوند. عوارض کوتاه مدت عبارتند از:

افت قند خون یا هایپوگلایسمی (Hypoglycemia)

افت قند خون که در مبتلایان به دیابت، به ویژه نوع 1 بیشتر رخ میدهد و میتواند به دلایل زیر اتفاق بیافتد:

• مصرف انسولین زیاد
• نخوردن غذا یا حذف وعده غذایی
• ورزش بدون برنامه و کنترل مناسب
• مصرف بعضی داروها که میتواند باعث افت قند خون شود

اما این عوارض و نشانه‌ها چرا خطرناک است؟

چون می تواند باعث وقوع موارد زیر شود:

• گیجی و بی‌حالی که میتواند باعث برهم خوردن تعادل شود (خطرناک برای کودکان و سنین بالا)
• لرزش، تعریق و ضعف بسیار زیاد
• بیهوشی و تشنج (در افت شدید)
• کما و از دست رفتن هوشیاری

برای پیشگیری از افت قند خون میتوانید راههای زیر را انجام دهید:

• وعده‌ها را حذف نکنید بلکه بر روی آنها نظارت کافی داشته باشید (از مواد غذایی که قند خون را سریع افزایش میدهد،حتی الامکان، استفاده نکنید)
• قبل ورزش برنامه داشته باشید و همواره قند خون خود را کنترل کنید
• در افراد پرریسک: استفاده از CGM  با آلارم افت قند بسیار کمک‌کننده است. همچنین اگر به افت قند خون شک دارید، استفاده از دستگاه تست قند خون میتواند به بررسی قند لحظه ای شما کمک کند.
• حتما پیش از انجام فعالیت های پر ریسک مانند ورزش و پس از خوردن وعده های غذایی نسبت به اندازه گیری قند خون خود اقدام کنید. در افراد مبتلا به دیابت نوع 1، اندازه گیری قند خون قبل خواب بسیار مهم است.

کتواسیدوز دیابتی (DKA)

DKA  یکی از خطرناک‌ترین عوارض کوتاه مدت است که وقتی بدن انسولین کافی ندارد، بیشتر در دیابت نوع1، رخ می‌دهد. بدن به دلیل نداشتن انسولین کافی برای انتقال قند مواد غذایی از خون به درون سلول ها، با پدیده به نام اسیدوز دیابتی روبرو میشود که به معنای داشتن گلوکز بالا در خون ،به مدت قابل توجه، است.

ADA یا انجمن دیابت آمریکا، در مورد ، علائم هشدار DKA را  تشنگی شدید، ادرار زیاد، قند بالا و بوی میوه ای تنفس نام میبرد و نسبت به مسمومیت ناشی از کتون هشدار میدهد.
همچنین یک مقاله جدید در مجله معتبر Diabetes Care آن را یک بحران شدید و تهدیدکننده حیات معرفی می‌کند.

علائم DKA که باید جدی بگیرید:

• تهوع و استفراغ
• تنفس تند و عمیق
• بوی میوه‌ای تنفس
• درد شکم
• گیجی و عدم تعادل

چه عواملی ریسک ایجاد کتواسیدوز دیابتی را بیشتر می‌کند؟

• دیابت نوع 1
• قطع شدن انسولین برای افرادی که به آن نیاز دارند
• عفونت و تب در بدن به ویژه در مبتلایان به دیابت نوع ی1
• خرابی پمپ انسولین یا مشکل در تزریق آن
• عدم توجه به تعادل قند خون با توجه به اعداد بدست آمده از دستگاههای کنترل دیابت

وضعیت هایپراسمولار یا (HHS)

HHS  بیشتر در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 و در سالمندان دیده می‌شود و با قند بسیار بالا، کم‌آبی شدید و گیجی همراه است.
مطالعه NIDDK در انجمن دیابت آمریکا هم اشاره می‌کند HHS بیشتر با دیابت نوع 2 مرتبط است.

چرا این وضعیت خطرناک است؟

• کم‌آبی شدید
• افت فشار خون
• اختلال هوشیاری و کما

روشهای پیشگیری از آن عبارتند از:

• نوشیدن آب کافی
• درمان سریع عفونت‌ها
• کنترل قند و مصرف منظم داروها
• توجه زود هنگام به قند بالا و اقدام به موقع

عوارض بلندمدت دیابت (خطرات مزمن)

اگر دیابت در طول زمان کنترل نشود، احتمال بروز عوارض مزمن افزایش می‌یابد و درمان این اختلالات بسیار پیچیده خواهد بود. این اختلالات عبارتند از:

آسیب به چشم (رتینوپاتی دیابتی)

• تاری دید
• خونریزی داخل چشم
• کاهش بینایی یا در موارد شدید نابینایی

کلیه (نفروپاتی دیابتی)

• وجود پروتئین در ادرار
• کاهش عملکرد کلیه و اختلال در آن
• در موارد شدید میتواند منجر به دیالیز شود

اختلال در اعصاب (نوروپاتی دیابتی)

• بی‌حسی یا گزگز پا
• سوزش کف پا
• درد عصبی
• اختلال در تعادل و افزایش خطر زمین خوردن

زخم پا و قطع عضو

مراجع معتبر مرتبط با دیابت تاکید می‌کنند که کاهش خون‌رسانی و آسیب اعصاب باعث می‌شود زخم‌ها دیرتر ترمیم شوند و خطر عفونت و قطع عضو افزایش یابد.  اگر به زخمهای دیابتی به موقع رسیدگی نشود، ممکن است از کنترل خارج شده و منجر به قطع عضو شود.

نارسایی قلب و سکته

مهم‌ترین خطر در بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، بیماری های قلبی و سکته است به ویژه در سنین بالا یا افرادی که زمینه بیماری‌های قلبی دارند. افرادی که زمینه های نارسایی را دارند، بهتر است که در کنار بررسی روزانه قند خون، به صورت دوره ای، به بررسی وضعیت قلبی-عروقی خود بپردازند.

عوارض دیابت نوع 1

افراد مبتلا به دیابت نوع 1، معمولا با اختلالات زیر روبرو میشوند:

• ریسک بالاتر DKAیا کتواسیدوز دیابتی
• نوسان شدید قند خون
• افت قند خون

باید توجه داشت که پایش مداوم قند خون در دیابت نوع 1، تا حد بسیار زیادی میتواند از آسیب ها و عوارض آن پیشگیری کند.

عوارض دیابت نوع 2

دیابت نوع 2 معمولاً آرام‌تر شروع می‌شود اما چون دیر تشخیص داده می‌شود می‌تواند اختلالات پنهان ایجاد کند. دیابت نوع 2، معمولا بصورت خاموش آغاز میشود و با ورود به فاز پیش دیابت، پتانسیل ابتلا به این نوع دیابت افزایش پیدا میکند.

عوارض دیابت نوع 2 عبارتند از:

• بیماری قلبی و سکته
• آسیب به کلیه(نفروپاتی)
• آسیب به اعصاب(نوروپاتی)
• زخم پا

به همین دلیل گاهی در دیابت نوع 2، اولین علامت بصورت عارضه خود را نشان میدهد و نه لزوما قند بالا.

عوارض پیش‌دیابت: هشدار خاموش

پیش‌دیابت یعنی بدن وارد مسیر مقاومت به انسولین شده است. در این حالت،  اگر سبک زندگی اصلاح نشود، بدن در حال آماده شدن برای ورود به فاز دیابت نوع 2 است.

خطرات پیش‌دیابت معمولا عبارتند از:

• افزایش احتمال تبدیل به دیابت نوع 2
• افزایش ریسک بیماری قلبی در بلند مدت
• نوسانات قند بعد غذا
• عوارض عروقی در بلند مدت

بهترین زمان پیشگیری واقعی در زمینه دیابت، همین مرحله است. چنانچه پارامترهای آزمایش خون شما، با تایید پزشک، مرحله پیش دیابت را نشان میدهد، فراموش نکنید که این مرحله، بسیار مهم و حیاتی و قابل بازگشت است.

عوارض دیابت در سالمندان

ابتلا به دیابت در سالمندان خطرناک‌تر می‌شود چرا که:

• افت قند باعث زمین خوردن و شکستگی شده و بدن دیرتر توان ترمیم خود را دارد
• کلیه ضعیف‌تر است و تنظیم دوز داروها مشکل تر میشود
• مشکلات قلبی و فشار خون شایع‌تر است
• بدن به سرعت نمیتواند خود را بازیابی کند و به شرایط قند نرمال برگردد

هدف اصلی این است که سالمندان Time in Range یا زمان قند مناسب بیشتری را طی روز داشته باشند.

عوارض دیابت در کودکان و نوجوانان

در کودکان، به ویژه در دیابت نوع یک، عوارض حاد بیشتر دیده میشود. اختلالاتی مانند:

• DKA  که در تشخیص اولیه شایع‌تر است و بیشتر دیده میشود.
• افت قند در مدرسه و خواب که خطرناک است.
• کنترل نامناسب و نوسانات زیاد می‌تواند رشد و میزان انرژی در دسترس را تحت تاثیر قرار دهد.

عوارض دیابت بارداری

دیابت بارداری هم برای مادر و هم جنین خطر ایجاد می‌کند. در مقاله دیابت بارداری، مفصل به این موضوع پرداخته ایم.

ACOG توضیح می‌دهد که دیابت بارداری یکی از شایع‌ترین اختلالات در بارداری است و نیاز به مدیریت دقیق دارد. منظور از مدیریت دقیق دیابت بارداری، در حقیقت پایش مداوم قند در صورت ابتلا، آزمایش خون دوره ای و منظم و نظارت پزشک متخصص است.

خطرات برای مادر

• فشار خون بارداری و پره‌اکلامپسی یا مسمومیت حاملگی
• زایمان سخت یا سزارین
• افزایش ریسک دیابت نوع 2 در آینده

خطرات برای جنین/نوزاد

• ماکروزومی (وزن بالا)
• افت قند نوزاد بعد تولد
• زایمان زودرس یا مشکلات در حین زایمان

ابزارهای پیشگیری از عوارض دیابت

امروزه طیف گسترده ای از ابزارهای پایش قند خون و مدیریت آن وجود دارد که مهمترین آنها در ادامه ذکر شده است.

سنسور دیابت (CGM)

CGM میتواند به روش های زیر کمک ‌کند:

• افت و افزایش قند را سریع‌تر تشخیص خواهید داد
• روند تغییرات قند را میتوانید ببینید و آن را در اسرع وقت اصلاح کنید
• در هنگام خواب هشدارهای لازم را دریافت کنید تا از بروز افت قند شبانه جلوگیری کنید
• Time in Range  بهتر شود
• سبک زندگی خود را اصلاح کنید
• خوراکیهای غیرمجاز برای دیابت را، حتی الامکان، مصرف نکنید.
• از مواد طبیعی و سبزیجات کنترل کننده قند خون(فیبر) استفاده کنید

امروزه استفاده از CGM تنها مختص مبتلایان به دیابت نوع 1 نیست بلکه حتی برای کسانی که به پیش دیابت نیز مبتلا هستند توصیه میشود.

تست انگشتی (نوار تست قند خون)

یکی از قدیمی ترین و شاید قابل اتکاترین روشهای پایش قند خون، استفاده از دستگاه تست قند خون است که در مقایسه با سنسور دیابت از کاستی هایی برخوردار است. تست انگشتی با دستگاه تست قند خون معمولا برای موارد زیر استفاده میشود:

• تایید عدد سنسور در شرایط خاص (زمانی که عدد سنسور با شرابط عمومی بدن تطابق ندارد)
• زمان‌هایی مثل بیماری یا شک به خطا
• افراد مبتلا به دیابت که CGM ندارند.
• بررسی قند بصورت مقطعی

پمپ انسولین و سیستم‌های هوشمند

پمپ هوشمند انسولین یا سیستم های تزریق اتوماتیک انسولین (AID) میتواند به مدیریت بهتر دیابت کمک کند. این سیستم ها معمولا برای افراد زیر استفاده میشود:

• افراد مبتلا به دیابت نوع 1 با نوسان زیاد
• کسانی که نیاز به کنترل دقیق‌تر دارند
• افرادی که در تنظیم دوز انسولین ممکن است دچار خطا شوند (مانند کودکان یا سنین بالا)

ثبت داده های روزمره افراد مبتلا به دیابت در اپلیکیشن‌ها

امروزه نرم افزارها و اپلیکیشن های متفاوتی برای ثبت فعالیت های روزانه افراد مبتلا به دیابت وجود دارد که میتواند به شما در ثبت وقایع روزمره، با ثبت عدد قند خون، اقدامات انجام شده کمک کند. ثبت این موارد بسیار کمک‌کننده است:

• غذا
• خواب
• ورزش
• استرس و اضطراب
• دوز دارو

این نرم افزارها مانند نرم افزار  My Freesens شرکت فریرطب که مجهز به اسکن تحلیلی قند خون میباشد، میتواند به شما دیدگاه مناسبی نسبت به وضعیت کنترل قند خونتان بدهد.

چک‌لیست پیشگیری از عوارض دیابت (عملی)

روزانه

• پایش قند (با CGM یا تست انگشتی)
• نوشیدن آب کافی
• بررسی علائم افت قند
• مراقبت از پا (زخم، تاول، ترک)  و رسیدگی زودهنگام به این زخم ها

هفتگی

• 150 دقیقه فعالیت سبک تا متوسط
• بررسی فشار خون و ثبت آن در ساعات منظم
• مرور الگوی قند (پیدا کردن نوسانات)

ماهانه / دوره‌ای

• بررسی وضعیت داروها و تداخلات دارویی
• ویزیت و تنظیم درمان در صورت نوسان زیاد
• انجام آزمایش‌ها طبق برنامه پزشک

جدول‌های کاربردی

جدول 1 — تفاوت عوارض شایع در نوع 1 و نوع 2

 جدول 2 — علائم هشدار اورژانسی

جدول 3 — ابزارهای پیشگیری کننده از عوارض