مدیریت دیابت یعنی چه و چرا پایش قند خون مهم است؟
مدیریت دیابت یعنی مجموعه اقداماتی که کمک میکند قند خون در محدودهای ایمن باقی بماند و خطر بروز عوارض حاد و مزمن کاهش پیدا کند. مدیریت دیابت فقط “کم کردن قند” نیست؛ بلکه یعنی کنترل هوشمند و پایدار در افزایش یا کاهش قند خون.
پایش قند خون تنها اندازه گیری آن نیست بلکه شما را برای تصمیم گیری آگاهانه تر در کنار پزشک متخصص همراهی میکند. این کار از طریق موارد زیر صورت میگیرد:
- تنظیم دارو یا انسولین بر اساس اطلاعات استخراجی از عملکرد بدن به کمک دستگاه های پایش قند .
- تشخیص زودهنگام افت قند خون، پیش از آنکه بحران رخ دهد.
- جلوگیری از بالا ماندن قند به مدت طولانیجهت جلوگیری از آسیب به ارگانهای بدن
- بررسی اثر تغذیه، ورزش، استرس و خواب یا تغییرات بدن در حالات مختلف
- کاهش ریسک آسیبهای چشمی، کلیوی، عصبی و قلبی در اثر نوسانات قند خون
هرچه ابزار پایش بهتر باشد، تصمیمهای درمانی دقیقتری که توسط پزشک گرفته میشوند، شما را بهتر در مدیریت دیابت کمک میکند. اطلاعاتی که به واسطه پایش، صرف نظر از نوع ابزار حاصل میشود، هم به شما دید مناسبی در انتخاب آگاهانه فعالیت ها یا خوراکی ها میدهد و هم پزشکتان را نسبت به وضعیت بدنتان آگاه میسازد.
افت و افزایش قند خون؛ چرا عدد “میانگین” کافی نیست؟
بسیاری از افراد مبتلا به دیابت فکر میکنند اگر HbA1c یا پارامترهای خون خوب باشد، یعنی همه چیز تحت کنترل است. اما واقعیت این است که HbA1c فقط میانگین قند خون را طی ۲ تا ۳ ماه را نشان میدهد و ممکن است افتهای متعدد و افزایشهای قند متعددی در طول روز داشته باشید اما میانگین روی کاغذ طبیعی بنظر برسد.
به همین دلیل، کنترل مدرن دیابت بر سه محور است:
کاهش افت قند خون کاهش افزایش قند خون کاهش نوسانات قند خون (Glycemic Variability)
سنسور دیابت یا ابزارهای هوشمندتر نسبت به دستگاه تست قند خون، دقیقا همین کار را انجام میدهند.
دستگاه تست قند خون چیست؟ (SMBG/BGM)
دستگاه تست قند خون یا BGM ابزار اصلی روش SMBG است. نوارهای تست قند خون، با داشتن آنزیم های مناسب، قند خون را اندازه گیری میکنند. در این روش:
- نوار داخل دستگاه قرار میگیرد.
- خون از نوک انگشت گرفته میشود.
- خون روی نوار قرار میگیرد.
- دستگاه عدد قند خون را نمایش میدهد.
مزایای دستگاه تست قند خون
- اندازهگیری مستقیم قند خون
- قابل استفاده برای تأیید عدد قند نشان داده شده توسط سنسور های پایش مداوم قند زمان شک به عملکرد سنسور
- هزینه اولیه کمتر در مقایسه با تکنولوژیهای جدیدتر
محدودیتهای دستگاه تست قند خون
- اطلاعات مقطعی و لحظه ای است.
- روند تغییرات قند را نشان نمیدهد.
- افتهای شبانه یا پنهان ممکن است از دست برود.
- درد، زخم و خستگی ناشی از تستهای مکرر دارد.
سنسور دیابت و قند خون چیست؟ (CGM)
سنسور دیابت یا CGM دستگاهی است که:
- گلوکز را بهصورت مداوم اندازهگیری میکند.
- دادههای مربوط به قند را در قالب عدد + نمودار + فلش روند تغییرات قند نمایش میدهد.
سنسور گلوکز را در مایع بینسلولی(مایع میانبافتی) میسنجد، نه مستقیماً در خون. به دلیل وجود این “تفاوت فیزیولوژیک بین دو محیط مختلف در بدن”، طبیعی است که این دو عدد، مقادیر یکسانی نباشند. این دستگاه، در بازه های زمانی منظم، سطح قند را اندازه گیری میکند.
مزایای اصلی سنسور دیابت و قند خون
- مشاهده روند و الگوهای ۲۴ ساعته
- هشدار افت و افزایش قند (در بسیاری مدلها)
- کمک به تصمیمهای دقیقتر در غذا و ورزش و انتخاب رژیم غذایی مناسب
- مشاهده Time in Rangeو سایر پارامتر های مهم در مدیریت دیابت
- بررسی تاثیر داروهای رایج مانند متفورمین یا سایر داروها
محدودیتهای سنسور
- هزینه بالاتر
- نیاز به تعویض دورهای سنسور
- امکان خطا در شرایط خاص (فشار روی سنسور)
برای مطالعه تخصصی سنسورهای دیابت، میتوانید به مقاله سنسورهای دیابت مراجعه کنید.
iSGM چیست و چه تفاوتی با rt-CGM دارد؟
iSGM راهکار نوآورانه و هوشمندی می باشد که با اندازه گیری قند توسط دستگاه تست قند خون فریسنس و با کمک نرم افزار خود میتواند نمودار ها و گزارش های تحلیلی نمایش دهند. یعنی قند خون را به روش رایج اندازه میگیرد ولی با کمک اپلیکیشن هوشمند و تنها با اسکن دستگاه با تلفن همراه، میتوان به روند ها و نمودار های تحلیلی قند دسترسی داشت.جدول 1 – تفاوت iSGM و rtCGM
| rtCGM | iSGM | ویژگی |
| ✅ دارد | ❌نیازمند اسکن | مشاهده قند لحظهای |
| ✅ دارد | ❌ ندارد | هشدار افت/افزایش |
| عالی | ❌ | مناسب افت شبانه |
| کنترل ضعیف با نوسانات زیاد | کنترل متوسط | به درد چه کسی میخورد؟ |
تکنولوژیهای قند خون چگونه تکامل پیدا کردهاند؟
تکنولوژیهای قند خون در 4 نسل رشد کردهاند:
- نسل سنتی: دستگاه تست قند خون و ثبت دستی در دفترچه یا اپلیکیشن های خودمراقبتی
- نسل دیجیتال: دستگاههای تست قند خون اسکن شونده دارای نرم افزار های هوشمند
- نسل هوشمند: سنسور دیابت + الگوریتم + تحلیل روند + هشدارها
- نسل آینده: مدلهای پیشبینیکننده مانند iCGM + سیستمهای بسته + تزریق هوشمند انسولین یا AID + تلهمدیسین
نتیجه این تکامل یعنی فرد مبتلا به دیابت دیگر فقط “عدد” نمیبیند، بلکه “الگو” میفهمد و در خلل این الگو، نه تنها خود نسبت به بدنش آگاه تر میشود بلکه پزشک متخصص خود را نیز در مسیر بهبود مدیریت دیابت، بهتر راهنمایی میکند.
تکنولوژیهای مدیریت دیابت در حال پیشرفت هستند ولی استفاده از هوش مصنوعی، بیشترین تحولات را در این زمینه فراهم کرده است.
دقت سنسورهای دیابت و دستگاههای تست قند خون((MARD و ISO))
یکی از پرتکرارترین سوالات افراد مبتلا به دیابت این است که کدام دقیقتر است؟
اما پاسخ علمی این است: معیار دقت در این دو متفاوت است.
دقت دستگاه تست قند خون مطابق با استاندارد ISO 15197:2013 سنجیده میشود، در حالیکه دقت سنسورهای دیابت معمولاً با معیار MARD گزارش میشود.
جدول 2 – مقایسه مفهوم دقت در دستگاه تست قند خون و سنسور
روش سنجش دقت | نکته مهم پزشکی | ابزار |
ISO 15197 | اندازه گیری عدد قند خون در همان لحظه | دستگاه تست قند خون |
MARD | اندازهگیری مداوم قند مایع میان بافتی | سنسور دیابت |
✅ بنابراین دقت سنسورهای دیابت و دستگاه های تست قند خون را باید با فهم “تفاوت فیزیولوژیک بین دو محیط مختلف اندازه گیری در بدن” تفسیر کرد، نه با این فرض که کدام دقیق تر است. در واقع، تفاوت در استاندارد فیزیولوژیک آنهاست نه در دقت آنها. این در حالیست که نتایج حاصل از آنها، کاملا قابل اتکا و قابل اعتماد هستند.
اثربخشی اندازهگیری قند خون با دستگاه تست قند و سنسور در کنترل دیابت
اثربخشی در حقیقت به این معناست که ابزارها چقدر کمک میکند تا:
- افت قند کم شود.
- افزایش قند کم شود.
- کنترل قند پایدارتر شود.
- HbA1c و Time in Range بهبود یابد.
اما پاسخ مناسب تر این است که سنسورها معمولاً اثربخشی بیشتری دارند، چون:
- روند تغییرات را نشان میدهند.
- داده های زیاد و منظم بر اساس پایش مداوم خود تولید میکنند در حالیکه داده های مقطعی دستگاه های تست قند خون، بستگی به تعداد دفعات و زمان تستگیری دارند.
- هشدار قند بالا و پایین میدهند.
- امکان تحلیل دارند.
اما آیا اندازهگیری با دستگاه تست قند خون، اثربخشی کافی را ندارد؟ پاسخ این است که میتواند در بعضی از افراد مبتلا به دیابت اثربخش نیز باشد البته در شرایطی که تغییرات پایدار باشد و میزان تغییرات در محدوده تقریبا ثابتی قرار داشته باشد.
مقایسه ویژگیها: دستگاه تست قند خون در مقابل سنسور قند خون
جدول 3 – مقایسه کامل ویژگیها
| دستگاه تست قند خون | سنسور دیابت و قند خون | جنبه های دستگاه |
| مقطعی | الگویی و پیوسته | نوع داده |
| ندارد (مگر با دستگاه فریسنس) | دارد | نمایش نمودار |
| ندارد | دارد (در بسیاری مدلها) | هشدار افت/افزایش |
| ضعیف | قوی | مناسب افت شبانه |
| دارد | ندارد | نیاز به خونگیری |
| متوسط | بالاتر | هزینه ماهانه |
| سختتر | راحتتر | تجربه کاربر |
هر کدام برای چه کسانی مناسبترند؟
در دیابت نوع 1، سنسور معمولاً گزینه بهتری است چون:
- افت قند خطرناکتر است.
- نوسانات شدیدتر است.
- مدیریت بهینه دیابت، نیاز به داده منظم براساس پایش مداوم دارد.
در دیابت نوع 2 (غیر وابسسته به انسولین):
اگر نوسانات قند کم یا ثابت است، استفاده از دستگاه تست قند خون کافی است ولی اگر نوسان زیاد استCGM میتواند بیشتر کمک کننده باشد.
در دیابت نوع 2 (وابسته به انسولین):
سنسورها اثربخشی بیشتری دارند چون کمک میکنند دوزها دقیقتر تنظیم شود و فرد دید عمیقتر و وسیعتری نسبت به وضعیت خود مراقبتی خود داشته باشد.
در سالمندان و کودکان، سنسورهای دارای هشدار، برای جلوگیری از افت قند بدون علامت بسیار مهم هستند.
در ورزشکاران یا افراد فعال، سنسور کمک میکند افت قند ناشی از ورزش یا فعالیت پیشبینی نشده کاهش یابد.
جدولهای کاربردی برای انتخاب بهتر
جدول 4 – انتخاب سریع براساس وضعیت بیمار
| گزینه مناسبتر | وضعیت فرد |
| سنسور + دستگاه تست قند خون (برای تأیید خوانش های سنسور) | دیابت نوع 1 |
| دستگاه تست قند خون | دیابت نوع 2 غیر وابسته به انسولین و با کنترل قند پایدار |
| سنسور دیابت | افت قند شبانه |
| iSGM یا دستگاه هایی مانند فریسنس | کنترل متوسط |
| دستگاه تست قند خون | بودجه محدود |
| سنسوردیابت | نیاز به تحلیل دقیق غذا/ورزش |
| سنسور دیابت | کودکان و سالمندان |
هزینهها و تحلیل اقتصادی
هزینههای دستگاه های پایش قند بستگی به کشور، بیمه و برند دارد. در کشور ما نیز، انجمن های دیابت گابریک و ایران، تلاش کردند و همچنان تلاش میکنند تا شرکت های بیمه را متقاعد کند تا بابت سنسور و سایر تکنولوژی های مورد نیاز افراد مبتلا به دیابت، هزینه ها را تا حد قابل قبولی تقبل کنند.جدول 5 – مقایسه هزینهها (تقریبی و قابل تعمیم)
| دستگاه تست قند خون | سنسور دیابت | نوع هزینه |
| کمتر | بیشتر | هزینه شروع |
| بسته به میزان مصرف نوار | بسته به مدت زمان نیاز تعویض سنسور | هزینه ماهانه |
| درد/زمان/فرسودگی | نیاز به تکنولوژی | هزینه پنهان |
| مناسب کنترل محدود | مناسب کنترل پیشرفته | ارزش پزشکی |
مدلهای پیشبینیکننده در سنسورهای دیابت
بخش مهم تکنولوژیهای قند خون، مدلهای پیش بینی کننده است. این مدلها که بر اساس الگوریتم های یادگیرنده و تکرار شونده کار میکنند، میتوانند تغییرات قند را بر اساس الگوهای رایج تطبیق داده و مقایسه کنند.
این مدلها میتوانند:
- افت قند را قبل از وقوع پیشبینی کنند.
- به کاربر هشدار بدهند که در زمان هایی خاص یا دوره هایی خاص ممکن است با افزایش یا کاهش قند مواجه شوند.
در واقع سنسور دیگر فقط وسیله ای برای اندازهگیری نیست بلکه به فرد مبتلا به دیابت کمک میکند تا تصمیمات بهتری در ارتباط با سبک زندگی خود(مانند تغذیه و فعالیت بدنی) بگیرد و الگوهای بهتری را برای زندگی خود داشته باشد.
نرم افزارهای خود مراقبتی برای افراد مبتلا به دیابت و نقش آنها
نرم افزارهای خود مراقبتی افراد مبتلا به دیابت اپلیکیشن هایی هستند که افراد میتوانند موارد زیر را در آنها ثبت کنند:
- غذا (میزان کربوهیدرات)
- فعالیت
- استرس و خواب
- انسولین
- علائم افت یا افزایش قند
- عدد قند اندازه گیری شده در زمانهای مشخص
- مشاهده تاریخچه تغییرات و نوسانات قند
این دادهها در کنار دستگاه های تست قند خون باعث میشوند:
- الگوها راحت تر پدیدار شده و فرد بینش بهتری را نسبت به خود و شرایط بدنش داشته باشد.
- پزشک تجویز دقیق تری را انجام دهد و الگوهای بدن بیمار را شناسایی کند.
- فرد مبتلا به دیابت علت نوسانات را بفهمد و بتواند دلیل افزایش یا کاهش قند خون خود را بفهمد.
استفاده از دستگاه تست قند خون فریسنس مجهز به سیستم اسکن تحلیلی قند خون، باعث میشود فرد گزارشات کاملی از وضعیت قند خود در اپلیکیشن مخصوص فرد مبتلا به دیابت(مای فریسنس) مشاهده کند و پزشک متخصص نیز می تواند تنها با اسکن دستگاه و مشاهده تاریخچه گزارشات قند فرد در اپلیکیشن مخصوص پزشک (فریسنس اسمارت ویو)، تصمیمات بهتری را در زمینه تنظیم دوز داروهای فرد یا سایر توصیه های پزشکی بگیرد.
خطاهای رایج و نکات افزایش دقت در هر روش
چه دستگاه تست قند خون استفاده کنید و چه کاربر سنسور دیابت باشید، باید بدانید که هر دوی آنها میتوانند در شرایط نامناسب، خطاهایی را در اندازه گیری دقیق خود داشته باشند.
خطاهای رایج دستگاه تست قند خون
- دست های آلوده
- نوار تاریخ انقضا گذشته
- حجم خون کم
- نگهداری نامناسب نوار در شرایط نامناسب محیطی
خطاهای رایج سنسور
- فشار روی سنسور در خواب
- جدا شدن سنسور از بدن
✅ لازم بذکر است در صورتیکه عدد نشان داده شده توسط سنسور، با شرایط عمومی و حالات جسمانی شما همخوانی ندارد، برای اطمینان از عدد قندتان، باید از دستگاه تست قند خون دقیق و معتبر با اصول اندازه گیری استاندارد استفاده کنید و آن عدد را ملاک قرار دهید.
نتیجهگیری نهایی
اگر بخواهیم ساده اما دقیق نتیجه گیری کنیم:
- برای افراد مبتلا به دیابت نوع 1 و کسانی که از انسولین استفاده میکنند، سنسور معمولاً انتخاب بهتری است.
- برای افراد مبتلا به دیابت نوع 2 با کنترل پایدار، دستگاه تست قند خون کافی است.
- برای کنترل دقیق، کاهش افتها و دیدن روند واقعی، سنسور برتری واضح دارد.
- ترکیب سنسور + دستگاه تست قند خون برای شرایط خاص بهترین حالت است.
سوالات متداول
در دیابت نوع 1 کدام گزینه بهتر است؟
از آنجا که دیابت نوع 1 نیاز به مراقبت بیشتری دارد، بهترین توصیه استفاده از سنسور دیابت یا CGM است ولی در صورتیکه امکان استفاده از سنسور وجود نداشت، استفاده از دستگاه تست قند خون مانند فریسنس که مجهز به اسکن تحلیلی قند خون(iSGM) هست، گزینه جایگزین میتواند باشد.
کدام گزینه برای استفاده در سالمندان و کودکان مناسب تر است؟
سالمندان و کودکان، به جهت سختی های استفاده از دستگاه های تست قند خون، بهتر است که از سنسورها استفاده کنند تا نیاز به یادآوری یا خونگیری نداشته باشند.
آیا iSGM در ایران وجود دارد؟
بله، iSGM در ایران تولید و آپدیت میشود. دستگاه تست قندخون برند فریسنس شرکت فریرآساطب مجهز به اسکن تحلیلی قندخون می باشد که با نرم افزارهای مربوط به افراد دیابتی و پزشکان خود میتواند اعداد قند گرفته شده را در قالب نمودارها و گزارشهای تحلیلی برای فرد مبتلا به دیابت و پزشک، ارائه دهد.
کدام یک مقرون بصرفه است؟
پاسخ به این سوال، بستگی به وضعیت فرد دارد. اگر بیماری تحت کنترل است و سختیهای خونگیری منظم وجود ندارد، بهترین گزینه استفاده از دستگاه تست قند خون مجهز به iSGM است. ولی اگر فرد مبتلا به دیابت، کودک یا کهنسال است و یا با نوسانات شدید قند روبروست، استفاده از سنسور نه تنها مقرون بصرفه تر است بلکه سلامت فرد را نیز تضمین میکند.
منابع
ADA – Diabetes Technology Standards of Care
https://diabetesjournals.org/care/article/47/Supplement_1/S126/153939/7-Diabetes-Technology-Standards-of-Care-in
ADA – Standards of Care (Main Page)
https://professional.diabetes.org/standards-of-care
NCBI Bookshelf – CGM and isCGM definition
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK603287/
PMC – Accuracy measures (ISO vs MARD)
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6501529/
NEJM – Effectiveness of isCGM with optional alarms
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2205650
PubMed – FLASH-UK isCGM outcomes
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37897112/
