آیا افراد مبتلا به دیابت میتوانند روزه بگیرند؟
پاسخ کوتاه و واقعی این است: بعضی افراد بله، بعضی افراد خیر و این بستگی به شرایط شما و نظر پزشک متخصص دارد.
راهنماهای معتبر بینالمللی تأکید میکنند که روزهداری باید بعد از Risk Stratification یا ارزیابی ریسک انجام شود؛ ارزیابی ریسک به این معناست که پزشک یا تیم مراقبتی بررسی کنند که روزه گرفتن برای شما چقدر خطر دارد و انجام آن از نظر پزشکی برای شما میتواند توصیه شود یا نه.
اگر دیابت دارید و روزه میگیرید، باید آماده مدیریت ۳ خطر اصلی باشید:
- افت قند خون یا هایپو گلایسمی (Hypoglycemia)
- افزایش قند خون یا هایپرگلایسمی (Hyperglycemia)
- کمآبی بدن (Dehydration)
انجمن دیابت انگلستان هم تأکید کرده که اگر در روزهداری دچار افت قند شدید باید روزه را بشکنید چرا که خطرات بسیار بالایی را بهمراه خواهد داشت و ممکن است جان شما را به خطر بیندازد.
روزهداری در دیابت نوع 1 و دیابت نوع 2 چه تفاوتی دارد؟
روزه داری در دیابت نوع 1
دیابت نوع 1 یعنی بدن انسولین تولید نمیکند و فرد مبتلا وابسته به انسولین است. در این افراد، روزهداری میتواند با ریسک بالاتر همراه باشد و دلایل آن عبارتند از:
- احتمال افت قند بیشتر در زمان روزه داری
- خطر کتواسیدوز دیابتی (DKA) (خصوصاً اگر انسولین کم یا قطع شود)
- نوسان قند خون شدیدتر
نتیجه این است که روزهداری در دیابت نوع 1 فقط در شرایط خاص، با آموزش دقیق، پایش زیاد و صلاحدید پزشک قابل بررسی است.
روزه داری در دیابت نوع 2
در دیابت نوع 2، بدن معمولاً انسولین تولید میکند اما نسبت به آن مقاومت وجود دارد. بسیاری از افراد مبتلا به دیابت نوع 2 اگرشرایط زیر برقرار باشد، میتوانند روزه بگیرند:
- قندشان کنترل شده باشد.
- داروهای پرریسک برای افت قند مصرف نکنند.
- پایش و اندازه گیری منظم داشته باشند.
با این حال، همچنان ریسک کم آبی به ویژه در هوای گرم و نوسان شدید قند خون پس از افطار همچنان پابرجاست و باید به این موارد دقت کافی داشت.
نتیجه آن است که روزهداری در دیابت نوع 2 معمولاً امکانپذیرتر از نوع 1 است، اما باز هم «نسخه عمومی» ندارد و نمیتوان برای همه توصیه کرد.
مهمترین خطرات روزهداری برای افراد مبتلا به دیابت
در روزهداری، بدن وارد حالت سوخترسانی متفاوتی میشود و اگر فرد دیابت داشته باشد، تعادل ممکن است به هم بخورد. این عدم تعادل منجر به مواردی میشود که ممکن است ریسکهای حیاتی بسیار بالایی برای شما داشته باشد.
افت قند خون در روزهداری (خطر شماره 1)
افت قند ممکن است به دلیل موارد زیر رخ دهد:
- انسولین زیاد (یا اشتباه در دوز)
- مصرف داروهای خاص دیابت
- حذف سحری یا سحری ناکافی یا سحری نامناسب
- ورزش شدید
- مدت طولانی بدون غذا
علائم شایع افت قند خون که باید به آنها توجه داشته باشید عبارتند از:
- لرزش دست
- تعریق سرد
- تپش قلب
- سرگیجه و ضعف
- تاری دید
- گیجی یا خوابآلودگی
حتما توجه داشته باشید که چنانچه افت قند ادامه پیدا کند، خطر بیهوشی و تشنج نیز وجود دارد.
افزایش قند خون بعد از افطار (خطر شماره 2)
این اتفاق زمانی رخ میدهد که:
- افطار با شیرینی یا نوشیدنی شیرین شروع شود و قند ساده بصورت ناگهانی به بدن وارد شود.
- حجم غذا دریافتی بدلیل تحمل گرسنگی، زیاد باشد.
- غذاهای پرچرب و سرخکردنی مصرف شود.
- فرد سحری نخورده باشد و در زمان افطار یا پس از آن پرخوری داشته باشد.
علائم افزایش قند خون
- تشنگی شدید
- ادرار زیاد
- سردرد
- خستگی
- تاری دید
در صورت مشاهده این علائم، بسرعت قند خون خود را از طریق سنسور دیابت یا دستگاه تست قند خون اندازه گیری کرده و با توجه به عدد قند، تصمیم درست را بگیرید.
کمآبی بدن در ماه رمضان (خطر شماره 3)
کمآبی در دیابت از اهمیت بالایی برخوردار است، بویژه در ایام گرم سال چرا که:
- قند بالا منجر به دفع ادرار بیشتر و افزایش کم آبی در بدن میشود.
- احساس ضعف و فشار باعث غلیظ تر شدن خون و نهایتا کم آبی میشود.
- در سالمندان و کودکان یا افراد با سن پایین تر به مراتب خطرناکتر است.
- فعالیت های روزمره، بویژه در فصول گرم، باعث تعریق و نهایتا کم آبی بیشتر بدن میشود.
زمانهای طلایی برای اندازهگیری قند خون در روزهداری
یکی از باورهای اشتباه این است که افراد مبتلا به دیابت نباید در روزه قند خود را چک کنند چون این کار ممکن است منجر به باطل شدن روزه آنها شود، اما اندازهگیری قند (تست انگشتی یا سنسور) برای ایمنی و جلوگیری از نوسانات قند ضروری است و در منابع پزشکی تأکید شده که این کار روزه را باطل نمیکند.
بهترین زمانهای بررسی قند خون در ماه رمضان
- قبل از سحری برای اندازه گیری قند ناشتا
- 2 ساعت بعد از سحری
- حدود ظهر یا میانه روز
- 1 الی 2 ساعت قبل از افطار (پرخطرترین زمان افت قند)
- 2 ساعت بعد از افطار
- هر زمان علائم افت یا افزایش قند دارید
اگر سنسور دیابت (CGM) دارید، پایش بهمراتب آسانتر و دقیقتر میشود و نیازی به نگرانی بابت قند خون در مقاطع مختلف ندارید. اما اگر از نوار تست قند خون استفاده میکنید، این زمان ها را به یاد داشته باشید.
بهترین مواد غذایی برای تعادل قند خون در سحری (سحری مناسب برای افراد مبتلا به دیابت)
سحری مهمترین وعده برای کنترل قند در روزهداری است و رعایت اصول غذایی یا محدود کردن خوراکیهای ممنوعه در دیابت، نقش بسیار مهمی در کمک به حفظ ایمنی در روزه داری شما دارد.
دقت داشته باشید که حذف سحری یکی از مهمترین دلایل افت قند در ساعات پایانی روز است و به هیچ عنوان نباید سحری را حذف یا از مواد غذایی ناسالم استفاده کنید.
اصل طلایی سحری در دیابت
سحری باید ترکیبی از سه گروه غذایی زیر باشد تا در کنترل بهتر قند شما تاثیرگذار باشند:
- کربوهیدرات پیچیده (آهستهجذب) ؛ مانند ترکیبات سبزیجات نشاسته ای و غلات
- پروتئین کافی
- فیبر و چربی سالم کنترلشده
در ادامه به بهترین غذاهای سحری برای افراد مبتلا به دیابت میپردازیم که میتواند در لیست غذاهای سحری شما قرار بگیرند:
- نانهای سبوسدار (سنگک، جو، سبوسدار واقعی)
- حبوبات (عدسی کمروغن، لوبیا، نخود)
- پروتئین (تخممرغ، پنیر کمچرب، ماست یونانی)
- سبزیجات (خیار، گوجه، سبزی خوردن، کاهو) که میتوانند از کم آبی بدن نیز پیشگیری کنند.
- چربی سالم محدود (گردو/بادام محدود، روغن زیتون)
اما چرا رعایت این ترکیب مهم است؟
چون باعث میشود قند خون:
- آرامتر بالا برود.
- دیرتر افت کند.
- و در نهایت کمتر دچار نوسان شود.
داشتن این ترکیب در وعده سحری باعث ثبات بیشتر قند، جذب آهسته تر و پایدارتر قند و البته غذارسانی به سلول های بدن میشود و تعادل قند را حفظ میکند.
بهترین مواد غذایی برای تعادل قند خون در افطار (افطار مناسب برای افراد مبتلا به دیابت)
افطار در ایام روزه داری، وعده ای است که معمولا مبتلایان به دیابت دچار اشتباه میشوند چرا که یا افطار خیلی شیرین مصرف میکنند یا یکباره حجم زیادی غذا را وارد بدن خود میکنند. برای داشتن افطار مناسب نیز توصیه هایی برای شما داریم:
بهترین روش افطار برای افراد مبتلا به دیابت (مرحلهای و حرفهای)
✅ مرحله 1: افطار سبک
- آب ولرم یا آب در دمای محیط
- حداکثر 1 عدد خرما یا چند قاشق سوپ سبک
✅ مرحله 2: شام سبک بعد از 20–60 دقیقه
- پروتئین کمچرب (مرغ، ماهی، تخممرغ)
- سبزیجات پخته/خام
- مقدار کنترلشده کربوهیدرات
✅ مرحله 3: میانوعده کوچک بین افطار و خواب (در صورت نیاز)
- ماست میوه ای بدون شکر
- یک واحد میوه کامل
- مغزها در حد کم
با این ترکیب، قند شما به یکباره افزایش پیدا نمیکند و از محدوده قند مجاز خارج نمیشود. میل مرحله ای افطار باعث میشود که بدن با شوک قندی مواجه نشود و در عین حال، قند به صورت پایدار به بدن برسد.
خوردن چه مواد غذایی در روزهداری توصیه نمیشود؟
این خوراکیها باعث جهش قند خون، تشنگی زیاد و یا موجب افت قند بعدی میشوند که پرهیز از آنها بشدت توصیه میشود:
لیست غذاهای پرخطر برای دیابت در ماه رمضان
❌ زولبیا و بامیه، شیرینیهای قندی (این شیرینی ها باعث جهش ناگهانی قند خون میشوند)
❌ نوشیدنیهای شیرین (شربت، آبمیوه صنعتی)
❌ برنج زیاد و نان سفید (بدون سبوس) زیاد
❌ سیبزمینی سرخکرده، فستفود و غذاهای خیلی چرب
❌ غذاهای بسیار شور (باعث تشنگی و کمآبی)
❌ چای شیرین و مصرف زیاد خرما
این موارد را از لیست غذاهای خود تا حد امکان محدود کنید چرا که صرفا باعث تحریک افزایش قند خون شده و قند آهسته و پایدار را به بدن نمیرساند.
روزهداری در سنین مختلف: کودکان، بزرگسالان، سالمندان
دیابت و روزهداری در کودکان
در اغلب کودکان مبتلا به دیابت (خصوصاً نوع 1):
- خطر افت قند بالاست.
- کنترل سختتر است.
- رشد و تغذیه اولویت دارد.
معمولاً توصیه پزشکی این است که کودکان مبتلا به دیابت روزه نگیرند مگر با تصمیم متخصص مربوطه و شرایط خاص. در شرایط ابتلا به دیابت نوع 1، بدن تعادل قندی ناپایدارتری را نسبت به حالت عادی یا دیابت نوع 2 تجربه میکند. به همین دلیل، اصلا توصیه نمیشود که کودکان در شرایط ابتلا به دیابت نوع 1 اقدام به روزه داری کنند، اما با این حال حتما با مشورت پزشک متخصص تصمیم گیری کنید.
دیابت و روزهداری در بزرگسالان
بزرگسالان اگر دیابت کنترلشده داشته باشند میتوانند روزه داری کنند؛ اما باید:
- پایش قند به صورت منظم داشته باشند، به ویژه در ساعاتی که قبل تر ذکر شد.
- سحری و افطار به صورت استاندارد رعایت شود.
با این حال، همواره مشورت با پزشک متخصص بهترین توصیه را برای شما به همراه خواهد داشت.
دیابت و روزهداری در سالمندان
در سالمندان مبتلا به دیابت، ریسک بالاتری وجود دارد چرا که:
- افت قند با نتایج خطرناکتری ممکن است همراه شود. (زمین خوردن، شکستگی، و یا حتی کما)
- کمآبی بدن نسبت به سنین پایین تر شدیدتر خواهد بود.
- استفاده همزمان از چند دارو و بیماریهای زمینه ای، شرایط را پیچیده تر میکند. (مانند چربی خون و فشار خون)
نتیجه این است که سالمندان مبتلا به دیابت باید بسیار محتاط باشند و در بسیاری موارد روزه توصیه نمیشود (خصوصاً در صورت استفاده از انسولین یا داروهای پرریسک). ضمن اینکه روزه داری در سنین بالا، میتواند منجر به تحریک سایر بیماریها شود.
اگر قند خون از تعادل خارج شد توصیه پزشکی چیست؟
این بخش را شاید بتوانیم مهمترین نکته این مقاله در نظر بگیریم چرا که سوال عمده افراد است چون مستقیماً باعث حفظ جان افراد و کاهش ریسک های احتمالی میشود.
چه زمانی باید روزه را شکست؟ (اعداد کلیدی)
طبق منابع معتبر درباره دیابت و رمضان:
- اگر قند خون کمتر از 70 (3.9 mmol/L) mg/dL باشد باید روزه را شکست.
- اگر قند خون بیشتر از 300 (16.7 mmol/L) mg/dL باشد باید روزه را شکست.
- اگر علائم شدید افت قند/قند بالا/کمآبی/بیماری داشتید باید روزه را شکست.
جدول 1 — تصمیم سریع برای شکستن روزه
اقدام | عدد قند خون | وضعیت |
شکستن روزه + درمان فوری افت قند | کمتر از 70 mg/dL | افت قند |
بررسی مجدد طی 1 ساعت + احتیاط | 70 تا 90 mg/dL | منطقه هشدار |
شکستن روزه + مصرف آب + اقدام درمانی طبق نظر تیم مراقبتی | بالاتر از 300 mg/dL | قند خیلی بالا |
شکستن روزه و پیگیری پزشکی | بدون توجه به عدد | علائم شدید مانند گیجی، تهوع، درد شکم |
اگر افت قند رخ داد، چه کنیم؟
روش استاندارد (قانون 15-15):
- 15 گرم قند سریعالجذب مصرف کنید. (مثل نصف لیوان آبمیوه، نصف لیوان نوشابه، 4 حبه قند، 1 قاشق غذاخوری عسل، 1 قاشق غذاخوری شکر)
- 15 دقیقه صبر کنید.
- دوباره قند را اندازه بگیرید.
- اگر مجددا کمتر از 70 میلیگرم در دسی لیتر بود، مراحل فوق را تکرار کنید.
- اگر قند بالاتر آمده بود، برای جلوگیری از افت قند مجدد، یک واحد کربوهیدرات پیچیده استفاده کنید.
اگر بیهوشی یا تشنج رخ داد: تماس با اورژانس ضروری است و حتما ادامه روند روزه داری در روزهای آینده را فورا متوقف و با پزشک خود مشورت کنید.
اگر قند خیلی بالا رفت چه کنیم؟
- روزه را بشکنید.
- آب بنوشید.
- قند را طبق نظر تیم مراقبتی خود پایش کنید.
- اگر علائم شدید مانند تهوع/استفراغ دارید: مراجعه فوری به مراکز درمانی داشته باشید (دیابت نوع 1 خطر DKA مطرح میشود)
نقش سنسور دیابت (CGM) و ابزارهای پایش قند خون در ماه رمضان
اگر هدف شما روزهداری ایمن باشد، ابزارهای پایش قند خون نقش مهمی دارند:
سنسور دیابت (CGM) چه کمکی میکند؟
هشدار افت قند قبل از خطر مشاهده روند تغییرات قند (Trend) در طول روز کاهش اضطراب بیمار و خانواده کمک به تنظیم تغذیه سحری/افطار کمک به کنترل «قند بعد از افطار» که خیلی شایع است.
نوار و دستگاه تست قند خون (SMBG) هنوز لازم است؟
بله. حتی با CGM هم گاهی در صورت:
- نیاز به تأیید خوانش در افت قند شدید
- وجود اختلاف علائم بدنی با خوانش سنسور
- وارم آپ سنسور
تست انگشتی ضروری است.
داشتن ابزار در زمان روزه داری و استفاده منظم از آن (چه سنسور دیابت باشد و چه نوار قند خون) بسیار حیاتی و مهم است و به هیچ عنوان نباید نادیده گرفته شود.
نقش سبک زندگی در رمضان: خواب، استرس، ورزش و کنترل قند خون
خیلی از نوسانات قند در رمضان فقط به غذا مربوط نیست بلکه به سبک زندگی و دیابت مرتبط است.
خواب و قند خون
کمخوابی میتواند:
- هورمونهای استرس را بالا ببرد.
- اشتها را افزایش دهد.
- میل به شیرینی را زیاد کند.
و در نتیجه کنترل قند را بدتر کند.
یک چرت کوتاه یا خواب منظمتر بین افطار تا سحر میتواند بسیار کمک کننده باشد. برای بررسی تاثیر خواب روی مدیریت بهتر دیابت، میتوانید به مقاله تاثیر خواب بر دیابت مراجعه کنید تا اطلاعات بیشتر را دریافت کنید.
استرس و قند خون
استرس میتواند حتی بدون اینکه فرد غذایی خورده باشد باعث افزایش قند وی شود. تکنیکهای ساده مثل تنفس آرام یا کاهش فشار کاری در رمضان میتواند مدیریت قند را بهتر کند.
11.3. ورزش در ماه رمضان برای افراد مبتلا به دیابت
✅ بهترین زمان ورزش: 2–1 ساعت بعد از افطار (سبک)
❌ خطرناکترین زمان ورزش: ساعات پایانی روزه (ریسک افت قند را به میزان زیادی افزایش میدهد.)
ورزشهای پیشنهادی
- پیادهروی سبک 30–20 دقیقه
- حرکات کششی ملایم
- فعالیت خانگی سبک
رعایت سبک زندگی متناسب با شرایط دیابت، میتواند کنترل آن را در حالت روزه داری ساده تر کند اما با این حال، برای دیابت نوع 1، بهترین گزینه مشورت با پزشک و یا حتی الامکان عدم روزه داری است.
جمعبندی نهایی
روزهداری در دیابت ممکن است برای برخی افراد امکانپذیر باشد، اما فقط در صورتی که:
✅ از قبل ارزیابی ریسک انجام شود.
✅ تغذیه سحری و افطار اصولی باشد.
✅ پایش قند خون منظم انجام شود.
✅ در افت یا افزایش شدید قند، روزه باید فوراً شکسته شود.
✅ ابزارهایی مانند سنسور دیابت (CGM) برای کنترل بهتر استفاده شوند.
به زبان ساده:
روزه گرفتن با دیابت یک تصمیم پزشکی است نه یک تصمیم احساسی و مشورت با متخصص در این زمینه، میتواند شما را بهتر و بیشتر راهنمایی کند تا تصمیمات بهتری را بگیرید.
سوالات متداول
آیا افراد مبتلا به دیابت میتوانند روزه بگیرند؟
بعضی افراد بله (بهخصوص دیابت نوع 2 کنترلشده)، اما افراد پرخطر مثل دیابت نوع 1 با نوسان شدید یا دیابت بارداری معمولاً نباید روزه بگیرند.
آیا اندازهگیری قند خون روزه را باطل میکند؟
خیر. در منابع پزشکی ذکر شده تست انگشتی و پایش قند در زمان روزه داری ضروری است و باعث باطل شدن روزه نمیشود.
سحری مناسب برای افراد مبتلا به دیابت چیست؟
مناسب ترکیبی از نان سبوسدار، پروتئین (تخممرغ/لبنیات)، سبزیجات و چربی سالم کنترلشده است.
افطار مناسب برای افراد مبتلا به دیابت چیست؟
افطار بهتر است مرحلهای باشد: شروع با آب و مقدار کم خرما، سپس غذای سبک و پرهیز از شیرینی و غذاهای پرچرب.
چه زمانی باید روزه را شکست؟
قند خون کمتر از 70 یا بیشتر از 300 باشد یا علائم شدید افت/قند بالا/کمآبی وجود داشته باشد باید روزه شکسته شود.
آیا سنسور دیابت برای روزهداری لازم است؟
لازم نیست، اما بسیار کمککننده است چون افت و افزایش قند را سریع هشدار میدهد و ریسک را کم میکند.
منابع
https://idf.org/media/uploads/2024/07/IDF_DaR_Practical_Guidelines_Ramadan.pdf
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK581875/
https://www.diabetesresearchclinicalpractice.com/article/S0168-8227%2817%2930338-8/fulltext
https://www.diabetes.org.uk/living-with-diabetes/eating/fasting
https://www.diabetes.org.uk/about-diabetes/looking-after-diabetes/ramadan
