دیابت نوع 2 چیست؟ (تعریف ساده و پزشکی)
دیابت نوع 2 یک بیماری متابولیک مزمن است که در آن:
- سلولهای بدن به انسولین پاسخ کافی نمیدهند (مقاومت به انسولین)
و یا - پانکراس به اندازه کافی انسولین تولید نمیکند
نتیجه این اختلال این است که قند خون بالا میماند و در طول زمان، میتواند به عروق و اعصاب آسیب بزند.
ویژگی مهم: دیابت نوع 2 معمولاً بهتدریج ایجاد میشود و ممکن است سالها بدون علامت باشد. ابتلا به دیابت نوع 2 در کوتاه مدت معمولا اتفاق نمی افتد و پیش از آن، عمدتا با بروز پیش دیابت همراه است.
دیابت نوع 2 چگونه ایجاد میشود؟ (مکانیسم پزشکی)
در شروع مسیر دیابت نوع 2، بدن برای جبران مقاومت به انسولین، انسولین بیشتری تولید میکند. اما این روند دائمی نیست و به مرور زمان:
- سلولهای بتا پانکراس فرسوده میشوند
- تولید انسولین کاهش پیدا میکند
- قند خون بالا میرود
مراحل معمول در ایجاد دیابت نوع 2
- مقاومت به انسولین
- افزایش انسولین برای جبران
- پیشدیابت
- دیابت نوع 2
تاثیر چاقی در دیابت نوع 2
تاثیر چاقی در دیابت نوع 2 یکی از عوامل مهم در ابتلا به این بیماری است که در سالهای اخیر، افراد بسیاری را تحت تاثیر قرار داده و آمار پیش بینی شده ابتلا به دیابت نوع 2 در دهه آتی، نگران کننده بنظر میرسد.
چاقی، در قسمت های مختلف بدن رخ میدهد اما چاقی شکمی، باعث موارد زیر میشود:
- افزایش مقاومت به انسولین
- افزایش التهاب مزمن
- اختلال در عملکرد کبد و چربی خون
چربی احشایی (Visceral Fat) هورمونها و مواد التهابی تولید میکند که عملکرد انسولین را ضعیف میکنند.
جدول 1 — ارتباط اضافه وزن با خطر دیابت نوع 2
| خطر دیابت نوع 2 | دلیل اصلی | وضعیت وزن |
| کمتر | حساسیت به انسولین بهتر | وزن طبیعی |
| بیشتر | شروع مقاومت به انسولین | اضافه وزن |
| زیاد | التهاب مزمن + چربی شکمی | چاقی |
| بسیار زیاد | اختلال متابولیک گسترده | چاقی شدید |
چاقی معمولا معیاری است که مستقیما میتواند به دیابت نوع 2 منجر شود. تاثیر چاقی در دیابت نوع 2، باید بر اساس شاخص های BMI و البته میزان بافت توده چربی شکمی بررسی شود.
نقش سبک زندگی و استرس در میزان ابتلا به دیابت نوع 2
نقش سبک زندگی و استرس در میزان ابتلا به دیابت نوع 2 بسیار جدی است و نباید از آن غافل شد. نقش سبک زندگی در ابتلا به دیابت و زندگی مدرن، تبدیل به موضوع مهمی شده که در جوامع پزشکی به اشکال مختلف به آن پرداخته میشود.
سبک زندگی مدرن یعنی:
- کمتحرکی بدن
- غذای آماده و بیش از حد فرآوری شده
- خواب کم یا بی کیفیت
- استرس مزمن و اضطراب
استرس چگونه قند را بالا میبرد؟
در استرس، هورمونهایی مثل کورتیزول و آدرنالین بالا میروند و باعث افزایش قند خون و افزایش مقاومت به انسولین میشوند. اثر استرس بر دیابت، اگرچه مستقیم بنظر نمیرسد اما به دلیل عدم تعادل در هورمونهای حیاتی، میتواند تعادل قند بدن را بر هم بزند.
جدول 2 — سبک زندگی جدید و اثر آن روی دیابت نوع 2
| نتیجه بر روی قند خون | اثر روی بدن | عامل سبک زندگی |
| افزایش قند | کاهش حساسیت انسولین | کمتحرکی |
| قند ناشتا بالاتر | افزایش کورتیزول | خواب کم |
| پیشدیابت | افزایش قند و ترشح انسولین | غذای فرآوریشده |
| ابتلا زودتر به دیابت | افزایش قند زمینهای | استرس مزمن |
چه کسانی مستعد ابتلا به دیابت نوع 2 هستند؟
افراد مستعد معمولاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی + سبک زندگی دارند که سبک زندگی میتواند سرعت ابتلا را در افراد مستعد بیشتر کند.
عوامل خطر اصلی
- اضافه وزن و چاقی
- سابقه خانوادگی دیابت نوع 2
- سن بالاتر (اما در جوانان هم در حال افزایش است)
- کمتحرکی
- سابقه دیابت بارداری
- PCOS (سندروم تخمدان پلی کیستیک)
- فشار خون بالا
- چربی خون بالا
- کبد چرب
جدول 3 — افراد پرریسک
| دلیل ریسک بالا | گروه |
| مقاومت به انسولین | BMI بالا |
| زمینه ژنتیکی | سابقه خانوادگی |
| متابولیسم ضعیف | سبک زندگی کمتحرک |
| ریسک بالای ابتلا در آینده | زنان با دیابت بارداری |
| مقاومت به انسولین شایع | PCOS |
چه مواردی در آزمایش خون تایید کننده دیابت نوع 2 هستند؟
تشخیص دیابت نوع 2 معمولاً با آزمایشهای استاندارد انجام میشود و برخی پارامترهای آزمایش خون، میتوانند تعیین کننده ابتلا به دیابت نوع 2 باشند.
معیارهای رایج تشخیصی
- قند ناشتا FBS ≥ 126 mg/dL
- HbA1c ≥ 6.5%
- OGTT(تست تحمل گلوکز) ≥ 200 mg/dL
- قند تصادفی ≥ 200 همراه با علائم
این معیارها در منابع معتبر بینالمللی ذکرشده اند. (CDC / ADA) با این حال درنظر داشته باشید که تشخیص دیابت صرفا با نظر پزشک متخصص بر مبنای آزمایشات است.
جدول 4 — آزمایشهای تایید کننده دیابت نوع 2
| محدوده تشخیص دیابت | تعریف | آزمایش |
| ≥126 | قند ناشتا | FBS |
| ≥6.5% | میانگین قند ۳ ماهه | HbA1c |
| ≥200 | تست تحمل گلوکز | OGTT |
| ≥200 با علائم | قند تصادفی | Random |
اگر تشخیص داده شد دیابت نوع 2 داریم، چه اقداماتی باید انجام بدیم؟
بعد از تشخیص، مهمترین کار این است که وارد «فاز کنترل فعال» شویم. این فاز، به معنی کنترل مستمر و پایش مداوم قند خون در زمان های مختلف است. اما مراحلی ضروری نیز وجود دارد.
اقدامات ضروری مرحله اول
- مراجعه به پزشک (برای برنامه درمان)
- اندازهگیری منظم قند خون
- اصلاح تغذیه و کاهش مصرف قند ساده
- افزایش فعالیت (حتی پیادهروی بعد غذا)
- تنظیم خواب و مدیریت استرس
- کاهش وزن هدفمند (اگر اضافه وزن داریم)
از چه ابزارهایی برای کنترل دیابت نوع 2 میتوانیم استفاده کنیم؟
کنترل دیابت نوع 2 فقط با دارو نیست بلکه مجموعهای از ابزارها نیز در این راه کمک کننده هستند.
ابزارهای اصلی
- دستگاه تست قند خون + نوار
- سنسور قند خون (CGM)
- اپلیکیشنهای ثبت غذا و قند بصورت دستی
- ترازو و اندازهگیری دور کمر در مقاطع منظم برای بررسی کاهش وزن و چربی شکمی
- فشارسنج خانگی
- برنامه غذایی و ورزشی منظم
جدول 6 — ابزار مناسب برای افراد مختلف
| ابزار پیشنهادی | نوع دیابت |
| دستگاه تست قند خون | نوع 2 بدون انسولین و کنترل خوب |
| سنسور قند خون | نوع 2 با نوسان زیاد |
| سنسور + دستگاه تست قند خون( در صورت لزوم) | نوع 2 با انسولین |
| اپلیکیشن ثبت غذا + سنسور | بیمار پر استرس/بینظم |
اگر ورزشکار حرفهای باشیم و دیابت نوع 2 داشته باشیم، چه کار کنیم؟
ورزشکاران حرفه ای شرایط خاص دارند و اگر برایتان سوال است که آیا ورزشکاران هم به دیابت نوع 2 مبتلا میشوند باید بگوییم که بله. این ابتلا طیف گسترده ای از دلایل دارد که جداگانه به آنها در مقاله ای دیگر میپردازیم.
نکات کلیدی برای ورزشکار دیابت نوع 2
- مدیریت تغذیه با قند کنترلشده
- پایش قند قبل/بعد تمرین
- جلوگیری از افت قند در تمرینهای سنگین
- توجه به زمانبندی مصرف کربوهیدرات و نوع آن
جدول 7 — چک لیست ورزشکار دیابت نوع 2
| اقدام | زمان |
| بررسی و اندازه گیری قند | قبل تمرین |
| آب + بررسی علائم + اندازه گیری قند توسط سنسور (در صورت امکان) | حین تمرین طولانی |
| قند + وعده پروتئین کافی | بعد تمرین |
| بررسی افت قند دیررس | شب |
اگر ورزش خیلی سنگین باشد، ممکن است قند ابتدا بالا برود (هورمونهای استرس)، اما بعداً پایین بیاید ولی با این حال، این افت و خیزها باید مورد بررسی قرار بگیرند. سنسورهای دیابت به نحوی طراحی شده اند که کمترین مزاحمت را حتی برای ورزشکاران داشته باشد.
آیا پمپ هوشمند انسولین برای دیابت نوع 2 لازم است یا نه؟
پمپ هوشمند انسولین، برای اغلب افراد مبتلا به دیابت نوع 2 مورد نیاز نیست چرا که بحران هنوز آغاز نشده است.
اما برای برخی افراد دیابت نوع 2 که:
- از انسولین استفاده میکنند
- کنترل بسیار سخت دارند
- نوسانات شدید دارند
ممکن است پمپ (یا حتی سیستمهای پیشرفتهتر) کمککننده باشد. این موضوع بستگی به شرایط فرد دارد و باید تحت نظر پزشک این موضوع بررسی شود.
چه زمانی استفاده از پمپ در دیابت نوع 2 مطرح میشود؟
- نیاز به دوزهای بالای انسولین
- کنترل ضعیف با تزریقهای متعدد
- افتهای مکرر
- برنامه درمانی تخصصی
درمانهای خانگی برای دیابت نوع 2 وجود دارد یا نه؟
درمان خانگی قطعی به معنای جایگزینی دارو وجود ندارد اما درمان خانگی دیابت، میتواند تا حدی به بهبود شرایط کمک کند.
روشهای خانگی حمایتی وجود دارند که واقعاً مؤثرند و پایه درمان دیابت نوع 2 محسوب میشوند:
درمانهای خانگی حمایتی (واقعاً موثر)
- کاهش وزن تدریجی
- پیادهروی بعد غذا
- خواب منظم
- مدیریت استرس
- کاهش مصرف قند ساده و نوشیدنی قندی
- افزایش استفاده از فیبر و پروتئین
مکملها یا دمنوشها ممکن است اثر خفیف داشته باشند، اما نمیتوانند جای درمان اصلی را بگیرند.
شاید مهمترین عامل در مسیر درمان خانگی وکنترل دیابت نوع 2، آشنایی با خوراکیهای غیرمجاز برای افراد مبتلا به دیابت و رعایت اصول تغذیه باشد.
جدولهای کاربردی برای کنترل دیابت نوع 2
جدول 8 — غذاهایی که کنترل قند را سخت میکنند
| جایگزین بهتر | چرا بد است؟ | گروه غذایی |
| آب + لیمو تازه | جذب سریع قند | نوشابه/آبمیوه |
| نان سبوسدار | افزایش قند | نان سفید زیاد |
| غذای خانگی | چربی ناسالم | فستفود |
| میوه کنترلشده | قند + چربی | شیرینی صنعتی |
جدول 9 — بهترین عادتهای روزانه برای کنترل دیابت
| اثر اصلی | عادت |
| کاهش قند بعد غذا | پیادهروی ۱۵ دقیقه بعد غذا |
| کاهش کورتیزول | خواب ۷-۸ ساعت |
| کاهش نوسان قند | وعده منظم |
| کاهش گرسنگی | پروتئین کافی |
سوالات متداول در خصوص دیابت نوع ۲
آیا دیابت نوع 2 قابل درمان است؟
قابل کنترل است و در برخی افراد با کاهش وزن و سبک زندگی ممکن است وارد فاز Remission شود، اما نیازمند پیگیری است.
آیا استرس واقعاً قند را بالا میبرد؟
بله، با افزایش کورتیزول و ایجاد مقاومت به انسولین.
دیابت نوع 2 بدون اضافه وزن هم ممکن است؟
بله، اما چاقی یکی از بزرگترین عوامل خطر است.
آیا ورزش برای دیابت نوع 2 کافی است؟
ورزش بسیار مؤثر است اما معمولاً در کنار تغذیه و گاهی دارو لازم است.
آیا سنسور قند خون برای دیابت نوع 2 لازم است؟
برای همه نه؛ ولی در افراد با نوسان زیاد یا مصرف انسولین بسیار مفید است.
