دیابت نوع 1 چیست؟
دیابت نوع 1 یک بیماری مزمن خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن، سلولهای بتای پانکراس را که مسئول تولید انسولین هستند، تخریب میکند و در حقیقت بدن به خودش حمله میکند. انسولین هورمونی حیاتی است که مانند یک کلید عمل کرده و گلوکز را از جریان خون وارد سلولها میکند تا انرژی موردنیاز بدن فراهم شود. بنابراین در چنین شرایطی که انسولین در بدن تولید نشود:
- گلوکز در خون تجمع پیدا کند.
- سلولها دچار کمبود انرژی شوند و مواد لازم برای تداوم حیات را ندارند.
- بدن به سمت سوزاندن چربیها میرود تا مواد لازم را برای تامین انرژی فراهم کند.
- در نتیجه متابولیسم چربی، مواد اسیدی (کتونها) در خون تولید میشود.
در صورت عدم بهبود و کنترل دیابت ، این وضعیت میتواند به کتواسیدوز دیابتی منجر شود که یک وضعیت اورژانسی بحساب میآید.
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، دیابت نوع 1 حدود ۵ تا ۱۰ درصد کل موارد دیابت را شامل میشود، اما بار مدیریتی و روانی قابل توجهی دارد که ممکن است روند بهبود آن را از لحاظ روانی سخت تر کند. در عین حال نیز باید توجه داشت که پرداختن به جنبههای روانی موضوع، کم اهمیت تر از خود بیماری نیست.
مکانیسم ایجاد دیابت نوع 1 (چرا بدن به خودش حمله میکند؟)
دیابت نوع 1 حاصل یک فرآیند پیچیده ایمنی است که به آن Autoimmune Destruction یا خود-تخریبی-ایمنی گفته میشود.
نقش سیستم ایمنی
سیستم ایمنی بهطور طبیعی برای مقابله با عوامل خارجی (ویروسها و باکتریها) طراحی شده است. در دیابت نوع 1، این سیستم به اشتباه سلولهای بتا را بعنوان عامل خارجی و مزاحم تلقی کرده و آنها را مورد هدف قرار میدهد و با تولید آنتیبادیها آنها را تخریب میکند.
در بدن انسان، چندین آنتی بادی در ارتباط با دیابت نوع یک وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
- GAD antibodies
- IA-2 antibodies
- Insulin autoantibodies
وجود این آنتیبادیها میتواند سالها قبل از بروز علائم بالینی، در بدن فرد شناسایی شوند.
نقش عوامل محیطی
تحقیقات نشان میدهد ژنتیک بهتنهایی کافی نیست و عوامل محیطی مانند برخی عفونتهای ویروسی میتوانند فرآیند خودایمنی را فعال کنند و منجر به نقص سیستم ایمنی بدن و راهنمایی اشتباه آن به سمت تولید آنتی بادی های مذکور شود.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر دیابت نوع 1 هستند؟
اگرچه دیابت نوع 1 میتواند در هر فردی رخ دهد، اما برخی افراد ریسک بالاتری دارند.
عوامل خطر اصلی
- سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت نوع 1
- ابتلا به سایر بیماریهای خودایمنی (تیروئیدیت هاشیموتو، سلیاک)
- کودکان و نوجوانان (که بیشتر در معرض این ریسک ها هستند)
- برخی نژادها و مناطق جغرافیایی که فراوانی دیابت نوع 1 در آنها بیشتر است.
طبق دادههای انجمن دیابت آمریکا، بیشترین بروز دیابت نوع 1 در سنین زیر ۲۰ سال دیده میشود، اما بزرگسالان نیز میتوانند در معرض ابتلا به دیابت نوع 1 باشند.
علائم و نشانههای دیابت نوع 1
علائم دیابت نوع 1 معمولاً سریع و شدید ظاهر میشوند و به همین دلیل میتواند به سرعت و پیش از آسیب رساندن بیشتر به بدن، شناسایی شوند.
علائم شایع
- تشنگی شدید و مداوم
- تکرر ادرار
- کاهش وزن ناخواسته و ناگهانی
- خستگی شدید
- تاری دید در حالت عادی و بدون احتمال دلایل دیگر
علائم هشداردهنده پیشرفته
- تهوع و استفراغ
- تنفس عمیق و سریع
- بوی استون از دهان
در صورت عدم تشخیص، فرد ممکن است مستقیماً با کتواسیدوز دیابتی به اورژانس مراجعه کند.
انواع دیابت و جایگاه دیابت نوع 1
باید توجه داشت که دیابت، تنها یک بیماری نیست بلکه مجموعه ای از اختلالات متابولیک بحساب می آید. دیابت انواع مختلفی دارد و فقط به نوع 1 محدود نمیشود. برخی افراد فکر میکنند که دیابت نوع 1 ناشی از سبک زندگی نامناسب است در صورتیکه سبک زندگی تاثیری در ابتلا به دیابت نوع 1 ندارد.
انواع اصلی دیابت
- دیابت نوع 1 (خودایمنی، وابسته به انسولین)
- دیابت نوع 2 (مقاومت به انسولین)
- دیابت بارداری
- دیابتهای نادر ژنتیکی (MODY، LADA)
تفاوت دیابت نوع 1 و نوع 2
| دیابت نوع 2 | دیابت نوع 1 | ویژگی |
| متابولیک | خودایمنی | علت |
| گاهی | همیشگی | نیاز به انسولین |
| دارد | ندارد | ارتباط با سبک زندگی |
| اغلب بزرگسالی | اغلب پایین | سن شروع |
پارامترهای تعیینکننده دیابت نوع 1 در آزمایش خون
تشخیص دیابت نوع 1 بر اساس مجموعهای از آزمایشها انجام میشود و بررسی پارامترهای آزمایش خون، میتواند پزشک را در تشخیص دیابت راهنمایی کند.
پارامترهای کلیدی در آزمایش خون
- قند خون ناشتا ≥ 126 mg/dL
- HbA1c ≥ 6.5٪
- C-Peptide پایین (نشاندهنده کمبود انسولین داخلی)
- آنتیبادیهای خودایمنی مثبت
این ترکیب، دیابت نوع 1 را از نوع 2 متمایز میکند و میتواند پزشک را در مسیر تشخیص نوع دیابت راهنمایی کند.
نوار تست قند خون و نقش آن در دیابت نوع 1
نوار تست قند خون قدیمیترین ابزار مدیریت دیابت نوع 1 است و همچنان نقش مهمی دارد. باید توجه داشت که امروزه ابزارهای بسیار متفاوت تری در مدیریت و بهبود دیابت مانند سنسورهای دیابت وجود دارد که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.
کاربردهای اصلی
- بررسی قند خون به صورت مقطعی
- تنظیم دوز انسولین قبل از غذا بر اساس نتایج
- تشخیص افت قند خون در لحظه
محدودیتها
- اطلاعات مقطعی و لحظه ای
- نیاز به سوراخ کردن مکرر انگشت
- عدم نمایش روند تغییرات قند در طی زمان
سنسور قند خون (CGM) و مدیریت پیشرفته دیابت نوع 1
سنسور قند خون یا CGM انقلابی در مدیریت دیابت نوع 1 ایجاد کرده است که در بسیاری موارد به ویژه برای گروههای سنی خاص، میتواند جایگزین دستگاه تست قند خون شود.
مزایا
- پایش مداوم و ۲۴ ساعته قند
- کاهش افت قند شبانه به واسطه هشدارها
- کمک به افزایش Time in Range
- تصمیمگیری دقیقتر درباره تنظیم دوز انسولین
طبق گزارش مرکز پیشگیری و درمان، استفاده از CGM منجر به بهبود کیفیت زندگی و کاهش بستریهای مرتبط با افت قند میشود و در ادامه مسیر زندگی، ریسک های ناشی از افت و افزایش قند شدید را کمتر میکند.
پمپ اتوماتیک انسولین و سیستمهای حلقه بسته
پمپ انسولین دستگاهی است که انسولین را بهصورت مداوم وارد بدن میکند.
سیستمهای پیشرفته
ترکیب CGM و پمپ انسولین و یا پمپ انسولین هوشمند که ترکیب هر دوی این دستگاهها هستند، منجر به ایجاد سیستمهای حلقه بسته (Closed Loop) شده است که دوز انسولین را بهصورت نیمهخودکار یا تمام اتوماتیک تنظیم میکنند.
ابزارهای مدیریت و بهبود دیابت نوع 1
امروزه مدیریت دیابت نوع 1 بدون فناوری تقریباً غیرممکن است و با گذشت زمان و پیچیده تر شدن سبک زندگی افراد، تکنولوژی های مدیریت دیابت بیش از پیش اهمیت پیدا میکنند.
ابزارهای کلیدی
- اپلیکیشنهای خودمراقبتی دیابت
- اپلیکیشن های سیستم اسکن تحلیلی قند خون(iSGM) در دستگاه تست قند فریسنس
- گزارشهای تحلیلی قند خون
- پایش از راه دور توسط پزشک
- آموزش دیجیتال بیمار
- نرم افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی و پیش بینی کننده های الگوهای قند
داروهای رایج دیابت نوع 1
مدیریت دارویی دیابت نوع 1 همیشه مبتنی بر انسولین است اما ممکن است پزشک متخصص از داروهای خوراکی دیابت نیز استفاده کند.
انواع انسولین
- سریعالاثر
- کوتاهاثر
- طولانیاثر
هیچ داروی خوراکی نمیتواند جایگزین انسولین در دیابت نوع 1 شود اما روشهای جدیدتری برای استفاده از انسولین، مانند انسولین استنشاقی نیز در دنیا رایج است. در این باره شما میتوانید به مقاله انسولین استنشاقی مراجعه کنید.
درمان های خانگی دیابت نوع 1 و نقش تغذیه
درمان خانگی به معنی حذف انسولین نیست، بلکه مکمل مدیریت دارویی دیابت است و تنها میتواند از شدت بیماری کم کند و یا بیماری را تا حدی تحت کنترل داشته باشد.
نقش تغذیه
- شمارش کربوهیدرات
- مصرف فیبر بیشتر
- وعدههای منظم و مشخص
- پرهیز از نوشیدنیهای قندی
- پرهیز از غذاهای چرب و فراوری شده
تغذیه صحیح، نوسانات قند را کاهش میدهد و باید از خوراکیهای غیرمجاز در دیابت، تا حد امکان دوری کرد.
آیا سبک زندگی میتواند منجر به دیابت نوع 1 شود؟
خیر. دیابت نوع 1 ناشی از سبک زندگی نیست. چاقی، کمتحرکی یا مصرف بیش از اندازه قند باعث این بیماری نمیشوند، اما سبک زندگی نقش مهمی در کنترل بهتر دیابت نوع یک دارد و میتواند در بهبود افت و افزایش قند کمک ویژه ای کند. سبک زندگی در واقع ابعاد مختلفی دارد که باید به آنها به صورت جداگانه پرداخت.
آیا درمان قطعی برای دیابت نوع 1 وجود دارد؟
در حال حاضر، درمان قطعی تأییدشدهای وجود ندارد. در حال حاضر استفاده از انسولین به عنوان تنها راه اصلی برای کنترل این بیماری استفاده شده و در کنار آن استفاده مناسب از ابزارهای پایش قند خون، میتواند منجر به بهبود وضعیت دیابت شود.
مطالعات و تحقیقات جدید درباره درمان دیابت نوع 1
اگرچه هنوز درمان قطعی برای دیابت نوع 1 وجود ندارد اما تحقیقات زیادی در این زمینه در جریان است. برخی از این تحقیقات عبارتند از:
- پیوند سلولهای بتا
- سلولهای بنیادی
- مهار پاسخ ایمنی
- واکسنهای خودایمنی
برخی نتایج امیدوارکنندهاند، اما هنوز به درمان عمومی یا تایید نهایی شده توسط FDA نرسیده اند.
سوالات متداول در خصوص دیابت نوع ۱
آیا دیابت نوع 1 قابل پیشگیری است؟
در حال حاضر خیر.
آیا دیابت نوع 1 فقط مخصوص کودکان است؟
خیر، در هر سنی ممکن است رخ دهد اما معمولا در سنین پایین بروز پیدا میکند.
آیا افراد مبتلا به دیابت نوع یک میتوانند زندگی طبیعی داشته باشند؟
بله، با مدیریت صحیح و استفاده از ابزارهای نوین مدیریت دیابت، این امر کاملاً امکانپذیر است.
منابع
World Health Organization – Diabetes
https://www.who.int/health-topics/diabetes
American Diabetes Association – Type 1 Diabetes
https://www.diabetes.org/diabetes/type-1
Centers for Disease Control and Prevention – Diabetes
https://www.cdc.gov/diabetes
Mayo Clinic – Type 1 Diabetes
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/type-1-diabetes
PubMed / NCBI – Type 1 Diabetes Research
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
