دیابت در کودکان چرا مهم و حساس است؟
دیابت در کودکان موضوعی بسیار مهم است چرا که:
- کودک سالهای زیادی با بیماری زندگی میکند
- نوسانات قند خون میتواند روی رشد، تمرکز، خلقوخو، کیفیت خواب و عملکرد مدرسه اثر بگذارد
- در کودکان، خطر بعضی شرایط اورژانسی مثل کتواسیدوز دیابتی (DKA) بیشتر است، بهخصوص در تشخیص اولیه دیابت نوع 1
- خانواده و مدرسه باید در مدیریت دیابت نقش فعال داشته باشند و آموزش دریافت کنند
دیابت در کودک فقط «مسئله پزشکی» نیست؛ یک موضوع خانوادگی، آموزشی و سبک زندگی است. نگرانی های خانواده از بابت وضعیت کودکان، میتواند سبک زندگی آنها را تغییر دهد و بدون داشتن ابزارهای مناسب، همواره نگران فرزندان خود خواهند بود.
انواع دیابت و پیشدیابت در کودکان
دیابت در کودکان میتواند به چند شکل وجود داشته باشد:
دیابت نوع 1 (Type 1 Diabetes)
- شایعترین نوع دیابت در کودکان ( معمولا در سنین کودکی شناسایی میشود)
- یک اختلال خودایمنی است که میتوانید در مقاله دیابت نوع 1، کامل در مورد آن بخوانید
- بدن سلولهای تولیدکننده انسولین را تخریب میکند
- کودک برای ادامه زندگی و کنترل مناسب دیابت، نیاز به دریافت انسولین دارد
دیابت نوع 2 (Type 2 Diabetes)
ابتلا به دیابت نوع 2 در کودکان نسبت به گذشته بیشتر شده است و معمولاً به دلایل زیر رخ میدهد:
- چاقی در سنین پایین تر
- کمتحرکی و سبک زندگی ایستا
- رژیم غذایی پرقند مانند استفاده بیش از اندازه از شکلات و شیرینی ها
به گزارش CDC، دیابت نوع 2 زمانی رخ میدهد که بدن از انسولین درست استفاده نمیکند و این نوع دیابت میتواند با سبک زندگی و نحوه تغذیه ارتباط نزدیکی داشته باشد. سبک زندگی تنها به تحرک اشاره ندارد بلکه به مجموعه ای از عوامل مانند ساعت خواب، استرس و اضطراب، تحرک و سایر دلایل برمیگردد.
پیشدیابت (Prediabetes) در کودکان
پیشدیابت یعنی قند خون بالاتر از حد طبیعی است ولی هنوز دیابت قطعی نیست. این مرحله بسیار مهم و حیاتی است که میتواند تعیین کنندده باشد.
این مرحله برای کودکان یک هشدار مهم است چون با اصلاح سبک زندگی میتوان روند را متوقف یا حتی معکوس کرد.
امروزه کودکان بیشتری در ریسک ابتلا به پیش دیابت قرار دارند که علل اصلی آنها، مواردی است که منجر به دیابت نوع 2 میشود و اگر به آن رسیدگی به موقع نشود، بدن نسبت به ترشح انسولین مقاوم شده و میتواند عوارض ناشی از دیابت را بهمراه داشته باشد.
علت مبتلا شدن کودکان به دیابت چیست؟
علت ابتلا به دیابت، به نوع دیابت در کودکان بستگی دارد، چرا که در هر نوع، دلایل آنها متفاوت است.
علت دیابت نوع 1 در کودکان
- شروع واکنش خودایمنی + زمینه ژنتیکی
- عوامل محیطی (ویروسی یا محرکهای احتمالی) ممکن است نقش داشته باشند، اما مطالعات هنوز به قطعیت در این زمینه نرسیده است.
ابتلا به دیابت نوع 1 ارتباطی با تغذیه کودک ندارد اما اختلال خود ایمنی میتواند در این زمینه نقش ایفا کند.
علت دیابت نوع 2 و پیشدیابت در کودکان
ابتلا به پیش دیابت و دیابت نوع 2، دلایل مختلفی دارد:
- اضافه وزن یا چاقی
- رژیم غذایی پرقند و پرکالری
- کمتحرکی
- سابقه خانوادگی و ارثی ابتلا به دیابت نوع 2
- استرس مزمن و خواب کم
- افزایش زمان استفاده از صفحه نمایش (نشستن طولانی)
- میل به انجام بازیهای کامپیوتری (منجر به عدم تحرک و استرس و کیفیت خواب پایین میشود)
چاقی و سبک زندگی کودکان؛ چرا ریسک ابتلا به دیابت نوع 2 را بالا میبرد؟
چاقی در کودکان فقط افزایش وزن نیست بلکه میتواند متابولیسم بدن را تغییر دهد و در آن اختلال ایجاد کند.
چرا چاقی باعث افزایش خطر دیابت میشود؟
چاقی (خصوصاً چربی شکمی) باعث:
- مقاومت به انسولین
- التهاب مزمن
- تغییر در هورمونهای اشتها
میشود.
سبک زندگی کودکان در دنیای امروز چگونه ریسک ابتلا به دیابت را بالا میبرد؟
- نشستن طولانی پای موبایل/تلویزیون
- حذف بازیهای فیزیکی
- مصرف زیاد فستفود و نوشیدنیهای شیرین
- خواب نامنظم
همگی به افزایش وزن و افزایش مقاومت به انسولین کمک میکنند.
خوراکیهای رایج کودکان که آنها را در معرض دیابت قرار میدهد
کودکان معمولاً خوراکیهایی مصرف میکنند که به شکل مستقیم باعث ابتلا به دیابت نوع 1 نمیشود، اما میتواند خطر ابتلا به دیابت نوع 2 و پیشدیابت را بالا ببرد.
خوراکیهای پرریسک (رایج بین کودکان)
- نوشابه و آبمیوههای صنعتی
- شیرکاکائوهای قنددار
- کیک، بیسکوییت، شکلات
- چیپس، پفک و اسنکها
- پیتزا، سوسیس، همبرگر یا فست فودها
- نان و برنج سفید با حجم زیاد
- غلات صبحانه شیرین
جدول 1 — خوراکیهای پرخطر و جایگزین بهتر برای کودک
| چرا خطرناک است؟ | جایگزین بهتر | خوراکی پرریسک |
| قند بسیار بالا | آب + لیمو | نوشابه |
| قند بالا، فیبر کم | میوه کامل | آبمیوه صنعتی |
| قند + کالری زیاد | خرما محدود + مغزها | کیک و بیسکوییت |
| چربی + نمک زیاد | پاپکورن خانگی | چیپس و پفک |
| چربی ناسالم | غذای خانگی ساده | فستفود |
علائم هشدار دیابت در کودکان (چه زمانی باید نگران شویم؟)
علائم دیابت در کودکان میتواند ناگهانی یا تدریجی باشد.
علائم شایع دیابت نوع 1
- تشنگی زیاد
- ادرار زیاد (یا شبادراری جدید)
- کاهش وزن ناگهانی
- خستگی شدید
- گرسنگی زیاد
- تاری دید
- استشمام بوی میوه از نفس کودک (در برخی موارد حاد)
در برخی موارد، اولین مراجعه کودک ممکن است با حالت اورژانسی DKA یا کتواسیدوز باشد که به دلیل بالا بودن بیش از حد قند در خون به مدت قابل توجه رخ میدهد.
علائم دیابت نوع 2
- اضافه وزن
- خستگی مفرط
- تشنگی و ادرار زیاد
- تیره شدن پوست در گردن/زیر بغل (Acanthosis Nigricans)
- افزایش قند در آزمایشها
در صورت بروز این علائم در مراحل اولیه، حتما نسبت به اندازه گیری پارامترهای قند خون اقدام کنید و با پزشک مشورت کنید؛ چرا که ممکن است بیماری در مراحل بروز اولیه خود باشد
آزمایش خون کودک برای دیابت: چه چیزهایی مهم است؟
پزشک با توجه به شرایط کودک، معولا آزمایشهای زیر را بررسی میکند:
✅ قند ناشتا (FBS)
✅ فاکتور HbA1c
✅ قند ۲ ساعته بعد غذا یا OGTT
✅ آنتیبادیهای خودایمنی در صورت شک به نوع 1
✅ در برخی موارد C-peptide برای بررسی تولید انسولین
✅توصیه به استفاده از دستگاه قند خون و سنسور قند خون
جدول 2 — آزمایشهای مهم برای دیابت در کودک
| چه چیزی نشان میدهد؟ | کاربرد اصلی | آزمایش |
| قند ناشتا | غربالگری اولیه | FBS |
| میانگین قند ۳ ماهه | کنترل قند خون | HbA1c |
| پاسخ بدن به قند | تست تحمل گلوکز | OGTT |
| خودایمنی بودن | تایید دیابت نوع 1 | آنتیبادیها |
| میزان انسولین تولید شده توسط بدن | افتراق دیابت نوع1 و نوع2 | C-peptide |
ابزارهای کنترل دیابت در کودکان
در کودکان، ابزارهای کنترل قند بسیار مهماند؛ چون:
- نوسان قند زیاد است
- کودک ممکن است علائم افت قند را خوب بیان نکند
- خانواده و مدرسه باید بتوانند راحتتر مدیریت کنند
- از بروز عوارضی مانند کمای دیابتی و یا حتی افت قند پیشگیری شود.
سنسور دیابت (CGM)
بهترین نوع دستگاه برای پایش قند خون کودکان، پایش مداوم قند خون یا CGM است چرا که:
- روند تغییرات قند خون در طول روز مشخص میشود
- افت قند زودتر تشخیص داده میشود
- آلارم یا هشدار افت یا افزایش قند فعال میشود
- خانواده از راه دور هم وضعیت کنترل دیابت فرد را زیر نظر دارد
انجمن دیابت آمریکا (ADA)، استفاده از CGM را برای کودکان یک ضرورت میداند.
نوار تست قند خون (SMBG)
دستگاههای تست قند خون در کودکان همچنان کاربرد دارد، به عنوان مثال در موارد زیر:
- تایید عدد CGM در موارد خاص مانند زمان بیماری یا شک به خطای پیش آمده.
- مواقع افت شدید برای پیگیری لحظهای
- زمانی که CGM به هر دلیلی در دسترس نیست یا اینکه درست کار نمیکند.
پمپ انسولین و سیستمهای هوشمند
استفاده از سیستم های هوشمند تزریق انسولین، در کودکان بسیار توصیه میشود چرا که:
- باعث تنظیم دقیقتر دوز انسولین میشود و نیازی به تنظیم دوز دستی ندارد
در برخی مدلهای هوشمند (Hybrid Closed-Loop)، سیستم میتواند انسولین را بر اساس داده سنسور تنظیم کند در این دستگاهها، CGM با پمپ هوشمند ترکیب شده اند.
داروهایی که معمولاً برای کودکان تجویز میشود
توجه: هیچ گاه به خود درمانی اقدام نکنید و یا دوز دارو را در کودکان بدون تجویز پزشک تغییر ندهید. حتما پیش از هر اقدامی با پزشک معالج مشورت کنید.
داروهای رایج در دیابت نوع 1 کودکان
- انسولین بعنوان اصلی ترین دارو
- انسولین سریعاثر/کوتاه اثر یا انسولین غذایی
- انسولین طولانیاثر یا پایه (بازال)
داروهای رایج در دیابت نوع 2 کودکان
پزشک با توجه به وضعیت کودک ممکن است این موارد را تجویز کند:
- داروهای خوراکی مانند متفورمین
- انسولین در موارد خاص برای دوره ای خاص
عوارض احتمالی دیابت در کودکان
دیابت در کودکان ممکن است عوارض مختلفی داشته باشد که برخی از آنها کوتاه مدت و برخی دیگر بلند مدت هستند.
عوارض کوتاهمدت
- افت قند خون (خطر در مدرسه و خواب)
- قند بسیار بالاتر از نرمال
- کتواسیدوز خصوصاً در دیابت نوع 1
- کمای دیابتی در مواردی که افت قند کنترل نشود
عوارض بلندمدت
اگر کنترل ضعیف باشد، در طول سالها، میتواند خطر:
- مشکلات چشم و بینایی
- عوارض کلیه
- اعصاب مرکزی و سیستم عصبی
- بیماری های قلبی و عروقی
را افزایش دهد.
هرچه کنترل دقیق تر و بهتر باشد، ریسک بروز عوارض دیابت کاهش می یابد.
فعالیت بدنی مورد نیاز برای کودکان
فعالیت بدنی برای کودکان مبتلا به دیابت بسیار مهم است، چون:
- حساسیت به انسولین را بهتر میکند
- وزن را کنترل کرده و از چاقی جلوگیری میکند
- خلقوخو و خواب را بهتر میکند
- از اضطراب کودکان کم میکند
برای اکثر کودکان روزانه حدود 60 دقیقه فعالیت بدنی متوسط تا شدید توصیه میشود. فراموش نکنید که ممکن است در حین فعالیت بدنی، افت قند رخ دهد. در نتیجه اندازه گیری قند خون را در حین فعالیت و پس از آن در دستور کار خود قرار دهید.
ورزشهای پیشنهادی برای کودکان
- بازیهای پرتحرک و سنتی
- فوتبال/بسکتبال/شنا که تمام اجزای بدن را به حرکت وادار کند
- دوچرخهسواری ملایم و نسبتا تند
- طناب زدن ملایم و متوسط (از طناب زدن شدید خودداری شود)
- پیادهروی سریع به مدت 30 دقیقه
نکته مهم در کودک مبتلا به دیابت نوع 1
ورزش میتواند باعث افت قند شود، پس باید:
- قند میبایست قبل و بعد و حتی در مواردی حین ورزش، بررسی شود
- میان وعده مناسب، در صورت نیاز، قبل و بعد از فعالیت بدنی داشته باشند
اگر CGM دارند، آلارم افت و افزایش قند فعال باشد.
جدولهای کاربردی
جدول 3 — تفاوت دیابت نوع 1 و نوع 2 در کودکان
| دیابت نوع 2 | دیابت نوع 1 | ویژگی |
| تدریجی | سریع | شروع |
| مقاومت به انسولین | خودایمنی | علت اصلی |
| سبک زندگی + دارو | انسولین | کنترل بیماری |
| کمتر | بیشتر | خطر DKA |
جدول 4 — چکلیست روزانه کودک مبتلا به دیابت
| چرا مهم است؟ | مورد |
| جلوگیری از افت قند | وعدههای منظم |
| جلوگیری از جهش قند | کنترل میانوعده |
| کاهش مقاومت به انسولین | فعالیت بدنی |
| کنترل اشتها و قند | خواب کافی |
| پیشگیری از خطرات | پایش قند |
سوالات متداول
آیا چاقی باعث ابتلا به دیابت نوع 1 در کودکان میشود؟
خیر، دیابت نوع 1 یک اختلال خودایمنی است. اما چاقی میتواند کنترل دیابت را سختتر کند.
آیا کودکان میتوانند دیابت نوع 2 بگیرند؟
بله، در سالهای اخیر با افزایش چاقی و سبک زندگی کمتحرک، بیشتر دیده میشود.
بهترین ابزار کنترل دیابت در کودکان چیست؟
بهترین ابزار کنترل دیابت در کودکان چیست؟
منابع
CDC – Type 1 Diabetes / Type 2 Diabetes
https://www.cdc.gov/diabetes/about/index.html
CDC – Diabetes in Youth (اطلاعات و راهنمای کلی)
https://www.cdc.gov/diabetes/basics/type2.html
NIDDK – Type 1 Diabetes (ویژگیها و درمان)
https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes/type-1-diabetes
ADA Standards of Care – Diabetes Technology (CGM و ابزارهای مدیریت)
https://diabetesjournals.org/care/article/48/Supplement_1/S146/157557/7-Diabetes-Technology-Standards-of-Care-in
NIDDK – Diabetes in America (DKA در سنین پایین)
https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america
