آیا دیابت باعث ابتلا به کبد چرب میشود؟ + راهکارها و روش‌های درمان و پیشگیری

کبد چرب چیست؟ (NAFLD / MASLD)

کبد چرب یعنی تجمع چربی در کبد که ممکن است از مرحله‌ی ساده شروع شود و به مرور به مشکلات جدی‌تر برسد. کبد چرب میتواند در طول زمان، مشکلات متعددی را برای افراد بوجود آورد که مهمترین آن برای افراد مبتلا به دیابت، ایجاد مقاومت بیشتر به انسولین است.

کبد چرب معمولاً به شکل‌های زیر دیده می‌شود:

• کبد چرب ساده :(Steatosis) چربی وجود دارد ولی التهاب شدید نیست.
• کبد چرب التهابی :(NASH / MASH) چربی + التهاب + آسیب سلولی
• فیبروز: تشکیل بافت اسکار
• سیروز: آسیب پیشرفته و کاهش عملکرد کبد

اخیرا از اصطلاح جدیدتری بیشتر استفاده می‌شود که به آن، MASLD گفته میشود؛ یعنی بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک.

باید توجه داشت که میزان شدت اختلال در کبد چرب میتواند از مراحل اولیه عبور کرده و در نهایت به سیروز کبدی منتهی شود.

چرا دیابت و کبد چرب به هم مرتبط هستند؟

کبد در تنظیم قند خون نقش کلیدی دارد و شاید آن را بتوانیم کلیدی ترین عضو بدن در کنترل قند خون بدانیم؛ حتی در حالت ناشتا، کبد می‌تواند گلوکز تولید کند تا قند خون خیلی پایین نیاید.
اما اگر مقاومت به انسولین وجود داشته باشد (در پیش‌دیابت و دیابت نوع ۲):

• کبد هم به انسولین پاسخ طبیعی نمی‌دهد.
• تولید قند توسط کبد بیشتر می‌شود.
• چربی بیشتری ساخته و ذخیره می‌شود.
• و چربی در کبد تجمع پیدا می‌کند.

در نتیجه کبد چرب می‌تواند باعث قند خون ناشتا بالا و بدتر شدن کنترل قند خون شود.

ارتباط کبد چرب با انواع دیابت

کبد چرب و دیابت نوع 2

شایع‌ترین ارتباط مربوط به دیابت نوع 2 است چرا که:

• مقاومت به انسولین بیشتر میشود.
• چاقی شکمی بیشتر میشود.
• تری‌گلیسرید بالا شایع‌تراست.

در عمل، بسیاری از افراد دیابت نوع 2 همزمان:

✅ کبد چرب دارند.
✅ چربی خون دارند.
✅ فشار خون بالا دارند.

بطور کلی میتوان گفت که این افراد بیشتر به سندروم متابولیک مبتلا میشوند.

کبد چرب و پیش‌دیابت

در پیش‌دیابت، مقاومت به انسولین شروع شده و بسیاری از افراد از همین مرحله درجاتی از کبد چرب دارند ولی ممکن است نسبت به آن آگاه نباشند. به همین دلیل، افراد مبتلا به پیش دیابت، باید حتما آزمایشات خون دوره‌ای را در برنامه خود قرار دهند.
این موضوع یک هشدار جدی است چون پیش‌دیابت اگر کنترل نشود، ممکن است به دیابت نوع 2 تبدیل شده و بدیهی است که دیابت نوع 2 میتواند به مراتب پیچیدگی بیشتری نسبت به پیش دیابت داشته باشد.

کبد چرب و دیابت نوع 1

دیابت نوع 1 به طور مستقیم مثل دیابت نوع 2 باعث مقاومت به انسولین نمی‌شود، اما کبد چرب در نوع 1 هم ممکن است رخ دهد، مخصوصاً اگر فرد دارای شرایط زیر باشد:

• اضافه وزن داشته باشد.
• کم‌تحرک باشد.
• چربی خون بالا داشته باشد.
• قند خون، کنترل مناسبی نداشته باشد.

دیابت بارداری و کبد چرب

دیابت بارداری نشان می‌دهد بدن استعداد مقاومت به انسولین دارد و در آینده ممکن است خطر ابتلا به دیابت نوع 2 و مشکلات متابولیک مثل کبد چرب افزایش پیدا کند. به همین خاطر، ملاحظات دیابت بارداری را باید بسیار جدی بگیرید، چرا که برای مادر و جنین میتواند خطرساز باشد.

کبد چرب در کدام نوع دیابت بیشتر اتفاق می‌افتد؟

همانطور که گفتیم، کبد چرب در تمام انواع دیابت ها میتواند رخ دهد ولی بیشترین آمار مربوط به ابتلا به دیابت نوع 2 گزارش شده است.

بر اساس یک متاآنالیز بزرگ در سال 2023 ، شیوع NAFLD در دیابت نوع 2 حدود  65% گزارش شده است و این نشان دهنده ضریب احتمال بالای ارتباط مستقیم بین دیابت نوع 2 و ابتلا به کبد چرب است.

آمار رسمی: شیوع کبد چرب چقدر است؟

شیوع در جمعیت عمومی

مطالعات اپیدمیولوژی در سال 2024 گزارش کرده‌اند که حدود 38%  از بزرگسالان مبتلا به MASLD هستند. این موضوع، به ویژه در سالهای اخیر، رشد قابل توجهی داشته که ناشی از سبک زندگی نامناسب، استرس و شرایط تغذیه ای نامتعارف است.

برخی منابع دیگر شیوع را نزدیک 30%  گزارش می‌کنند.

شیوع در دیابت نوع 2

همانطور که گفتیم در دیابت نوع 2، شیوع حتی به 65% هم می‌رسد. این میزان، زنگ خطر بزرگی هم برای افراد در مرحله پیش دیابت و هم برای افراد مبتلا به دیابت نوع 2 بشمار میرود. چرا که با احتمال بالایی، این پتانسیل وجود دارد که علاوه بر رسیدگی و مدیریت دیابت، کبد چرب نیز به امور نیازمند رسیدگی اضافه شود.

شیوع کبد چرب در چه سنی بیشتر است؟

کبد چرب معمولاً درسنین مختلف روی میدهند اما بیشترین آمار گزارش شده در مطالعات اپیدمیولوژیک، خبر از سنین 30 تا 60 سال، بویژه افراد با تحرک کم و وزن بالا میدهد. بنابراین، اگر در این بازه سنی هستید، شاید مشورت با پزشک و بررسی پارامترهای آزمایش خون و آنزیم های کبدی برای شما حیاتی باشد.

اما خبر ناخوشایند دیگر این است که کبد چرب در کودکان و نوجوانان نیز در حال افزایش است. تغییر در تغذیه، میزان تحرک، چاقی و سبک زندگی نامتعادل، از مهمترین عوامل کاهش ابتلا به کبد چرب هستند.

علائم کبد چرب در افراد مبتلا به دیابت

کبد چرب معمولاً بی‌علامت است اما ممکن است این نشانه‌ها دیده شود که باید بیشتر مورد بررسی و آزمایش قرار بگیرد:

• خستگی مزمن
• احساس سنگینی یا درد مبهم سمت راست شکم
• نفخ
• تغییرات در آنزیم های کبدی

آیا ورزش کردن روی کبد چرب اثر دارد؟

پاسخ این است که بله، ورزش یکی از موثرترین روش های مراقبتی ‌است اما باید منظم صورت بگیرد و بر اساس سن و شرایط فرد، ممکن است دستورالعمل یا توصیه های متفاوتی داشته باشد. بعنوان مثال، ورزش در سنین نوجوانی میتواند با شدت بیشتری صورت بگیرد در حالیکه در سنین کهنسالانی، ورزش های سنگین به هیچ عنوان توصیه نمیشوند.

چیزی که در مورد ورزش و تحرک بدنی اهمیت دارد، رعایت نظم در انجام آن است.

ورزش باعث میشود که:

• کاهش مقاومت به انسولین ایجاد شود.
• کاهش چربی شکمی اتفاق بیفتد.
• بهبود قند خون مشاهده شود.
• بهبود چربی خون مشاهده شود.

با انجام ورزش، به مرور چربی های بدن و در ادامه چربی های کبد کاهش پیدا کرده و سلامت فرد بهبود میابد.

جدول 1 — ورزش‌های پیشنهادی برای کبد چرب و دیابت

روش‌های درمان کبد چرب در افراد مبتلا به دیابت

کاهش وزن اصولی

کاهش وزن مؤثرترین روش مراقبتی است که باید آن را جدی بگیرید. اگر BMI بالایی دارید، کاهش وزن باید اولویت برنامه های مراقبتی شما باشد. چاقی و اضافه وزن، نقش مستقیم و موثر در ابتلا به دیابت و کبد چرب دارند.

• کاهش 5 درصدی وزن، منجر به بهبود کبد چرب میشود.
• کاهش 7 تا 10 درصدی وزن، منجر به بهبود سیروز و فیبروز کبدی میشود.
• کاهش 5 تا 10 درصدی وزن، شما را در مسیر جلوگیری از ابتلا به دیابت نوع 2 کمک میکند.

کنترل قند خون

کنترل قند خون یکی از موثرترین موارد در کنترل کبد چرب است. این یعنی:

• قند ناشتا در محدوده هدف باشد.
• قند بعد غذا جهش شدید نداشته باشد.
• HbA1c   به هدف برسد و در محدوده نرمال باشد.

کاهش چربی خون و فشار خون

بالا بودن تری‌گلیسرید و LDL باعث تشدید کبد چرب می‌شود که یک آزمایش ساده، میتواند شرایط شما را در این دو مورد نشان دهد. حتما دقت کنید، شرایط پیش نیاز قبل از انجام آزمایش را رعایت کنید تا بهترین نتیجه را بگیرید.

اصلاح خواب و کاهش استرس

استرس و کم‌خوابی مقاومت به انسولین را تشدید می‌کنند. داشتن خواب منظم و کافی میتواند مقاومت به انسولین را بهبود دهد. برای مطالعه بیشتر، به مقاله تاثیر خواب بر دیابت مراجعه کنید.

درمان‌های خانگی کبد چرب (واقعاً چه چیزهایی موثرند؟)

درمان خانگی یعنی اقداماتی که در خانه و بدون دارو (یا در کنار دارو) انجام می‌شود و شما میتوانید با داشتن روتین های مناسب، وضعیت خود را تا حد امکان کنترل کنید.

نکته مهم: درمان خانگی باید علمی و پایدار باشد، نه دمنوش‌های تبلیغاتی و وعده‌های “پاکسازی کبد”. بنابراین، بهتر است که حتی اگر از مکمل های خوراکی استفاده میکنید، در مورد اثربخشی آنها با پزشک خود مشورت کنید.

پیاده‌روی بعد غذا (طلایی‌ترین روش مراقبتی)

10 تا 20 دقیقه پیاده‌روی بعد غذا می‌تواند:

• قند بعد غذا را پایین‌تر بیاورد و جذب قند را بهبود دهد.
• از تبدیل قند به چربی جلوگیری کند.
• روند بهبود کبد چرب را بهتر کند.

کاهش مصرف نوشیدنی‌های شیرین (اثر سریع)

اگر هر روز یا منظم از آبمیوه یا نوشابه های صنعتی استفاده میکنید، حذف یا کاهش قابل توجه آنها میتواند:

• قند خون را بهتر کند.
• چربی کبد را کاهش دهد.
• از جهش شدید قند جلوگیری کند.

شام سبک‌تر و زودتر

برای بسیاری از افراد قند ناشتا بالاست چون شام خود را سنگین و دیر می‌خورند. خوردن شام زودهنگام بر اساس اصول تغذیه ای، میتواند باعث بهبود قند خون ناشتای شما شود.

برای این کار میتوانید:

• شام را 3–2 ساعت قبل خواب بخورید.
• مصرف برنج/ نان را کم کنید بویژه نان و برنج سفید.
• سبزیجات + پروتئین بیشتر مصرف کنید.
• از کربوهیدرات های پیچیده مانند غلات و حبوبات استفاده کنید.

آب کافی و کاهش کم‌آبی بدن

کم‌آبی می‌تواند متابولیسم و عملکرد کبد را بدتر کرده و قند خون را هم بالاتر نشان دهد. بویژه در فصول گرم، کم آبی بدن را جدی بگیرید چرا که میتواند محرک افزایش قند در بدن شما باشد.

کاهش خوراکی‌های فرآوری‌شده

چیپس، پفک، فست‌فود و سوسیس/کالباس با توجه به ماهیت ناسالم بودن هم برای کبد چرب و هم قند خون مضرند. حذف آنها میتواند کبد چرب و دیابت شما را تا حد بسیار زیادی تحت کنترل درآورد.

نوشیدنی‌ها و دمنوش‌های موثر

برخی موارد مثل چای سبز یا قهوه بدون شکر ممکن است مفید باشند، اماحتما در نظر داشته باشیدکه:

• جای درمان اصلی نیستند.
• نباید باعث شود فرد رژیم و ورزش را رها کند.
• نباید بیشتر از حد مصرف شوند چرا که ممکن است عوارض دیگری را بدنبال داشته باشند.

داروهای رایج برای کبد چرب و نحوه مصرف

✅ درمان دارویی معمولاً با هدف کنترل دیابت و کاهش وزن انجام می‌شود اما در ادامه، به برخی از رایج ترین داروها اشاره کرده ایم.

جدول 2 — داروهایی که ممکن است در دیابت + کبد چرب مطرح شوند

 ⚠️مصرف دقیق، دوز و زمان‌بندی باید توسط پزشک تعیین شود.

رژیم غذایی مناسب کبد چرب و دیابت

بهترین الگوی غذایی که در دنیا مورد مطالعه قرار گرفته و توصیه میشود عبارتست از:
✅ رژیم مدیترانه‌ای
(سبزیجات زیاد، روغن زیتون، ماهی، مغزها، غلات کامل، قند کم)

جدول 3 — خوراکی‌های مفید برای کبد چرب + دیابت

چه مواد غذایی کنترل کبد چرب را بدتر می‌کنند؟

جدول 4 — خوراکی‌های مضر برای کبد چرب

آزمایش‌ها و چکاپ‌ها + دوره پیشنهادی پایش

برای بررسی روند بهبود یا عدم آن، در شرایطی که کبد چرب دارید؛  بررسی برخی شاخص ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است:

آزمایش‌های کبد

• ALT, AST
• GGT
• ALP

آزمایش‌های متابولیک

• قند ناشتا
• HbA1c
• چربی خون (TG, LDL, HDL, Chol)

تصویربرداری

• سونوگرافی
• فیبرو اسکن (اگر لازم باشد)

در ادامه به فواصل دوره ای پیشنهادی انجام آزمایش ها میپردازیم، البته توجه داشته باشید با توجه به وجود شرایط زمینه ای فرد مبتلا، فواصل دوره ای ازمایش ممکن است طبق نظر پزشک تغییر کند.

جدول 5 — فواصل دوره ای پیشنهادی آزمایش‌ها

مثال‌های کاربردی برای درک بهتر روش های خود مراقبتی

مثال 1: دیابت نوع 2 + کبد چرب + قند بعد غذا بالا

سن: 45 سال
سبک زندگی: کم‌تحرک
مشکل: قند بعد غذا 220، TG بالا، ALTبالا

✅ مسیر بهبود واقعی:

• کاهش مصرف نوشابه
• پیاده‌روی 20 دقیقه بعد غذا
• کاهش مصرف برنج در وعده شام
• کنترل دارو با پزشک

بعد از 8 هفته: قند بعد غذا کمتر، وزن 3 کیلو کمتر، ALT رو به بهبود

مثال 2: پیش‌دیابت + کبد چرب خفیف

سن: 33 سال
قند ناشتا: 108
سونوگرافی:  کبد چرب گرید 1

✅ بهترین اقدام:

• اصلاح وعده صبحانه ( مصرف پروتئین + فیبر بیشتر)
• پیاده‌روی عصرانه
• خواب منظم
  بعد از 3 ماه: قند ناشتا 98، وزن کمتر، انرژی بیشتر

مثال 3: دیابت نوع 1 + اضافه وزن + کبد چرب

سن : 28
علت اصلی: اضافه وزن + کم‌تحرکی

✅ اقدام:

• کنترل وعده‌های غذایی
• تمرین مقاومتی 2 روز هفته
• پایش قند با  CGM
  بعد از چند ماه: کاهش چربی شکمی و بهبود آنزیم‌های کبدی