رتینوپاتی دیابتی یکی از شایعترین و مهمترین عوارض چشمی دیابت است که بهدلیل آسیب تدریجی به مویرگهای ظریف تغذیهکننده شبکیه ایجاد میشود. شبکیه لایهای حساس به نور است که در پشت چشم قرار گرفته و مسئولیت تشکیل تصویر و دید واضح را بر عهده دارد. هنگامی که سطح قند خون برای مدت طولانی بالا باشد، دیواره مویرگهای خونی شبکیه تضعیف شده، دچار نشت یا انسداد میشوند و خونرسانی طبیعی به این بافت حیاتی مختل میگردد.
این بیماری هم در افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ و هم مبتلا به دیابت نوع ۲ شایع است و یکی از مهمترین علل کاهش بینایی و نابینایی قابلپیشگیری در بزرگسالان به شمار میآید. اگرچه رتینوپاتی دیابتی معمولاً بدون درد و بدون علامت آغاز میشود، اما در صورت پیشرفت میتواند به اختلال جدی در عملکرد بینایی منجر شود.
تشخیص زود هنگام، همراه با کنترل دقیق قند خون، فشار خون و چربیها، نقش اساسی در جلوگیری از پیشرفت این عارضه دارد. در این میان، استفاده منظم از دستگاه تست قند خون یا سنسور پایش قند خون (CGM) برای مدیریت دقیقتر سطح قند، در کنار اندازهگیری مستمر فشار خون با دستگاههای استاندارد، میتواند به کاهش قابل توجه خطر آسیبهای چشمی کمک کرده و بهبود سلامت عمومی بدن را به دنبال داشته باشد.
در بسیاری از بیماران، این وضعیت زمانی تشخیص داده میشود که فرد برای غربالگری چشم ویژه افراد مبتلا به دیابت مراجعه میکند، غربالگریهایی که طبق توصیه مراجع دیابت ضروری است سالانه انجام شوند تا از پیشرفت خاموش بیماری جلوگیری گردد.
علت رتینوپاتی
علت اصلی رتینوپاتی دیابتی، افزایش طولانیمدت سطح قند خون است که به مویرگهای شبکیه آسیب میزند. این آسیب ابتدا بهصورت تضعیف دیواره رگها و ایجاد برآمدگیهای کوچک عروقی ظاهر میشود که میتوانند مایع یا خون را به شبکیه نشت دهد.
در پاسخ به اختلال در فرآیند خونرسانی و کاهش اکسیژن رسانی به شبکیه، چشم مکانیزم جبرانی خود را فعال کرده و تلاش میکند مویرگهای خونی جدید ایجاد کند. اما این مویرگ های جدید، غیرطبیعی، شکننده و مستعد نشت هستند و همین امر موجب بدتر شدن وضعیت و افزایش خطر خونریزیهای چشمی میشود.
عوامل خطر رتینوپاتی
تمام افراد مبتلا به دیابت ممکن است در معرض رتینوپاتی دیابتی قرار بگیرند، اما عوامل زیر احتمال بروز یا تشدید آن را افزایش میدهند:
- سابقه طولانی ابتلا به دیابت
- کنترل ضعیف یا ناپایدار قند خون
- فشار خون بالا
- سطح بالای کلسترول
- دیابت بارداری
- استفاده از دخانیات
علائم
رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد، اما با پیشرفت بیماری، تغییرات زیر قابل مشاهدهاند:
- مشاهده لکهها، نقطهها یا مگسپرانها در میدان دید (این علائم گاهی نشانه خونریزی خفیف زجاجیه میباشند)
- تاری دید
- افت تدریجی یا ناگهانی بینایی
- نواحی تاریک یا خالی در میدان دید
- مشکل در دیدن در تاریکی یا نور کم
- کاهش دید در یک یا هر دو چشم
در این میان، مشاهده هرگونه تغییر ناگهانی در بینایی، مثل مهآلود شدن، لکهدار شدن یا کاهش شدید دید، نیازمند مراجعه فوری به چشم پزشک میباشد.
نقش فناوری سنسور دیابت سی جی ام در کاهش بروز رتینوپاتی دیابتی
نوسانات مداوم و پنهان قند خون یکی از عوامل اصلی آسیب به عروق شبکیهاند. سنسور دیابت (CGM) با اندازهگیری لحظهای سطح قند، نقش بسیار مهمی در جلوگیری از ابتلا یا پیشرفت رتینوپاتی دیابتی ایفا میکند. این سنسور، نوسانات پنهان قند خون را که معمولاً با تست از سر انگشتان با دستگاه قند خون قابل تشخیص نیستند آشکار میکند؛ نوساناتی که در درازمدت یکی از عوامل اصلی آسیب به مویرگهای ظریف شبکیه محسوب میشوند.
سی جی ام قند خون با ارسال هشدارهای فوری در زمان افزایش یا کاهش شدید قند، به بیمار کمک میکند سریعتر واکنش نشان دهد و سطح قند را در کمترین مدت زمان به محدوده هدف بازگرداند. همچنین شاخصهایی مانند Time in Range و الگوهای تغییرات قند به فرد و تیم مدیریت دیابت اجازه میدهد تصمیمات موثرتری درباره تنظیم دوز انسولین، تغذیه و فعالیت بدنی بگیرند. نتیجه این کنترل پایدار و هدفمند، کاهش استرس متابولیک بر چشم و کاهش احتمال بروز یا پیشرفت رتینوپاتی دیابتی است.
سنسور پایش مداوم قند خون CGM
خرید آنلاین سنسور سایبایونیکس - SIBIONICS GS1
مراحل و انواع رتینوپاتی دیابتی
رتینوپاتی دیابتی معمولاً در طول چند سال پیشرفت میکند و به سه مرحله اصلی تقسیم میشود. جهت پیشگیری از پیشرفت بیماری، کنترل قند خون و غربالگری منظم چشم ضروری است.
رتینوپاتی دیابتی زمینهای
این مرحله شایعترین شکل بیماری است. دراین مرحله، رگهای خونی جدید رشد نمیکنند، اما دیواره مویرگها ضعیف شده و امکان نشت مایعات یا خون وجود دارد. وجود برآمدگیهای کوچک عروقی، نشت خفیف و تغییرات ریز در جریان خون از ویژگیهای این مرحله است. در بیشتر موارد، بینایی به طور جدی تحت تأثیر قرار نمیگیرد اما امکان پیشرفت وجود دارد.
رتینوپاتی دیابتی پیشازتکثیرشونده
در این مرحله آسیبهای عروقی گستردهتر شده و خونرسانی شبکیه مختلتر میشود. خطر ابتلا به مشکلات بینایی در آینده افزایش مییابد. معمولاً هنوز درمان تهاجمی لازم نیست، اما نظارت دقیق و غربالگری مستمر ضروری است.
رتینوپاتی دیابتی تکثیرشونده
شدیدترین مرحله بیماری است. در این مرحله، شبکیه به دلیل کمبود خونرسانی و اکسیژن رسانی، رگهای خونی جدید و نابالغ میسازد که بسیار شکننده هستند. این رگها مستعد خونریزیاند و میتوانند منجر به عوارض جدی مانند خونریزی شدید زجاجیه، تشکیل بافت اسکار(جای زخم) یا جداشدگی شبکیه شوند.
انواع رتینوپاتی دیابتی
ادم ماکولای دیابتی
ادم ماکولا زمانی رخ میدهد که مایع از رگهای آسیبدیده به بخش مرکزی شبکیه به نام ماکولا نشت میکند. این حالت میتواند در هر یک از مراحل پیشرفت رتینوپاتی رخ دهد. در صورت درگیری بینایی، درمان سریع ضروری است تا از کاهش دائمی دید جلوگیری شود.
ماکولوپاتی دیابتی
این نوع، بیشتر دید مرکزی را تحت تأثیر قرار میدهد و در مراحل اولیه میتواند بدون علامت باشد. با پیشرفت بیماری، فرد ممکن است دید کناری خوبی داشته باشد اما نتواند حروف یا جزئیات را واضح ببیند.
عوارض جدی رتینوپاتی دیابتی
در مرحله تکثیرشونده رتینوپاتی دیابتی، رشد رگهای خونی جدید اما غیرطبیعی میتواند پیامدهای شدید چشمی ایجاد کند. این عروق شکننده و نامنظم بهراحتی پاره شده و منجر به عوارض زیر میشوند:
خونریزی زجاجیه
رگهای خونی که جدید ساخته شده اند، بسیار نازک و شکنندهاند و ممکن است به داخل زجاجیه، ماده شفاف و ژله مانند وسط چشم، خونریزی کنند. خونریزی خفیف ممکن است تنها لکههای تیره یا مگسپران ایجاد کند، اما خونریزی شدید میتواند تمام حفره زجاجیه را پر کرده و دید را بهطور کامل مسدود کند.
اگرچه خونریزی زجاجیه معمولاً منجر به نابینایی دائمی نمیشود و ممکن است طی چند هفته تا چند ماه جذب گردد، اما آسیب زیرین شبکیه همچنان نیازمند درمان تخصصی است تا از خونریزیهای بعدی و تشدید بیماری جلوگیری شود.
جداشدگی شبکیه
رگهای غیرطبیعی جدید میتوانند باعث تشکیل بافت اسکار شوند. این بافت در طول زمان به شبکیه آسیب جدی وارد میکند و ممکن است باعث جدا شدن آن از دیواره پشتی چشم شود.
جداشدگی شبکیه یک وضعیت اورژانسی است و میتواند با این علائم همراه باشد:
- مشاهده جرقههای نور
- افزایش ناگهانی لکهها یا مگسپرانها
- احساس پردهای روی دید
در صورت مشاهده چنین علائمی، درمان فوری برای جلوگیری از کاهش شدید یا دائمی بینایی لازم است.
آب سیاه
در برخی افراد مبتلا به دیابت، رگهای خونی جدید در عنبیه (بخش رنگی چشم) رشد میکنند. این رشد غیرطبیعی میتواند مسیر خروج مایع را از چشم مسدود کند و باعث افزایش فشار داخل چشم شود.
فشار بالا در چشم به مرور زمان به عصب بینایی آسیب میزند و میتواند منجر به کاهش میدان بینایی یا حتی نابینایی شود. این نوع خاص آب سیاه، آب سیاه نئوواسکولار نام دارد و یکی از پیچیدهترین پیامدهای رتینوپاتی دیابتی است.
نابینایی
در صورت عدم درمان، ترکیبی از عوارضی مانند رتینوپاتی پیشرفته، ادم ماکولا، خونریزیهای مکرر و آبسیاه میتواند به نابینایی کامل منجر شود. مدیریت مستمر سلامت چشم و کنترل دقیق دیابت، نقش اساسی در جلوگیری از رسیدن بیماری به این مرحله دارد.
غربالگری و تشخیص رتینوپاتی دیابت
بهترین راه برای جلوگیری از کاهش بینایی، تشخیص زودهنگام رتینوپاتی دیابتی از طریق غربالگری و معاینه چشم به صورت منظم است.
- تمام افراد مبتلا به دیابت باید سالانه معاینه چشم با اتساع مردمک توسط متخصص چشم انجام دهند، حتی اگر هیچ علامتی نداشته باشند.
- غربالگری معمولاً شامل عکسبرداری از شبکیه است تا تغییرات ریز مانند میکروآنوریسم، نشت مایع یا رشد عروق جدید شناسایی شود.
- معاینات اپتومتریست نیز اهمیت دارد، زیرا مشکلات دیگری مانند آب سیاه یا آب مروارید در افراد مبتلا به دیابت شایعتر است.
- زنان مبتلا به دیابت بارداری یا افرادی که پیش از بارداری دیابت داشتهاند، باید در دوران بارداری به تعداد دفعات بیشتری از نظر عوارض چشمی مرتبط با دیابت بررسی شوند، زیرا بارداری میتواند رتینوپاتی دیابتی را تشدید کند.
درمان رتینوپاتی
اگرچه در حال حاضر کاهش بینایی ناشی از رتینوپاتی دیابتی قابل بازگشت نیست، اما غربالگری های منظم و درمان های موجود، میتواند از پیشرفت بیشتر بیماری جلوگیری کرده یا سرعت آن را کاهش دهد. استفاده از سنسور قند خون CGM و پایش مستمر وضعیت قند نیز یکی از راهکارهای کاربردی برای جلوگیری از بروز عوارض دیابت به شمار میرود.
اقدامات اولیه مدیریت
- در مراحل زمینهای یا پیشتکثیرشونده، معمولاً هنوز نیاز به درمان تهاجمی نیست.
- بیمار باید طبق برنامه معاینات منظم تحت نظر باشد و کنترل قند خون، فشار خون و چربی را به بهترین شکل انجام دهد.
- در مراحل پیشرفتهتر، ارجاع فرد به متخصص چشم برای آغاز درمان ضروری است.
درمانهای اصلی
1. درمان لیزری
لیزر برای بستن مویرگهای خونی نشتکننده، جلوگیری از رشد مویرگهای جدید و کاهش خطر خونریزی استفاده میشود. این روش سال هاست که بهعنوان درمان استاندارد رتینوپاتی دیابتی تکثیرشونده شناخته میشود.
2. تزریق دارو های ضد VEGF
داروهای ضد VEGF با تزریق مستقیم به چشم، از رشد رگهای خونی غیرطبیعی جلوگیری کرده و تورم ماکولا را کاهش میدهند. این روش، درمان اصلی برای ادم ماکولا و بسیاری از موارد رتینوپاتی پیشرفته است.
3. ایمپلنت استروئیدی
در بیماران با التهاب یا تورم شدید، ایمپلنتهای کوچک استروئیدی در داخل چشم قرار داده میشوند و بهتدریج دارو را آزاد میکنند تا تورم کاهش یابد. این نوع از ایمپلنت ها بهویژه در درمان ادم ماکولاکاربرد دارند.
4. جراحی چشم
در مواردی که خونریزی شدید زجاجیه وجود دارد یا شبکیه در خطر جداشدگی است، عمل جراحی ویترکتومی برای برداشتن خون، بافت اسکار یا ترمیم شبکیه انجام میشود.
پیشگیری و کاهش خطر
اگرچه جلوگیری کامل از رتینوپاتی دیابتی همیشه امکانپذیر نیست، اما رعایت اصول زیر میتواند احتمال وقوع یا پیشرفت آن را بهطور چشمگیری کاهش دهد:
1. مدیریت دیابت
- رعایت رژیم غذایی سالم
- حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته به صورت مستمر
- مصرف منظم داروها یا انسولین طبق دستور پزشک
2. کنترل دقیق قند خون
- بررسی مرتب قند، بهویژه در زمان بیماری یا استرس با سنسور قند سی جی ام
- اطلاع ازمحدوده ی مورد نظر برای کنترل دیابت و تلاش برای حفظ آن در محدوده هدف
- تنظیم داروها در صورت نیاز با نظر پزشک
3. کنترل فشار خون و کلسترول
- رژیم غذایی کمچرب
- کاهش وزن اضافی
- ورزش منظم
- مصرف داروهای تجویز شده
4. قطع مصرف دخانیات
سیگار یکی از عوامل اصلی تشدیدکننده عوارض دیابت و رتینوپاتی است. ترک آن تأثیر مستقیم در کاهش سرعت پیشرفت بیماری دارد.
5. حضور کامل در غربالگریها
هیچ یک از نوبت های معاینه چشم را عقب نیندازید؛ تشخیص زودهنگام، مهمترین عامل جلوگیری از کاهش بینایی است.
رتینوپاتی دیابتی یکی از مهمترین عوارض چشمی دیابت است که در صورت عدم تشخیص به موقع و کنترل ناکافی قند خون میتواند به اختلال جدی در بینایی یا حتی نابینایی منجر شود. غربالگری منظم، پایش دقیق سطح قند و مدیریت مستمر فشار خون و چربیها، مؤثرترین راهکارهای جلوگیری از پیشرفت این عارضه هستند. در این میان با توجه به نقش کلیدی فناوریهای نوین در مدیریت دقیق قند خون، استفاده از سنسور پایش مداوم قند (CGM) میتواند به افراد مبتلا به دیابت کمک کند تا نوسانات قند خود را بهتر کنترل کرده و از بروز عوارضی مانند رتینوپاتی دیابتی پیشگیری نمایند.
برای آشنایی بیشتر با ویژگیها و قابلیتهای سنسور دیابت CGM، میتوانید به صفحات مرتبط در وب سایت فریرطب مراجعه کنید. همچنین این امکان فراهم شده است که با مراجعه به سایت، اطلاعات کاملی درباره شرایط بیمه سنسور قند خون، مدارک لازم برای بیمه سنسور و پوشش بیمه سنسور قند خون مطلع بشوید. در صورت نیاز به راهنمایی تخصصیتر، کارشناسان فریرطب پاسخگوی پرسشها و نیازهای شما خواهند بود.
